7-sinf O‘zbekiston tarixi

Ustrushonada oliy hukmdorning unvoni

Xorazmiy asoschisi bo‘lgan matematika fani; «Algebra» so‘zining o‘zi uning «Al-jabr val-muqobala» nomli risolasidan olingan

Olimning «al-Xorazmiy» nomidan kelib chiqqan va fanda abadiy o‘rnashib qolgan so‘z

Viloyatlardagi boshqaruv ishlarini olib borgan amaldor

Somoniylar hukmdori; Nasr ibn Ahmad davrida Buxoro Registonida amir qasri qarshisida devonlar uchun saroy qurilgan

Amir qarorgohi hamda saroy a’yonlari, navkar va xizmatkorlarining turar joylari bo‘lgan joy; devonlar bilan birga Somoniylarning boshqaruv ma’muriyatini tashkil etgan

Xorazmiy hind sanoq tizimidan foydalanib asos solgan sanoq tizimi; unda 0 soni son sifatida e’tirof etilgan

Qoraxoniy xonlari «qoraxon» unvoni bilan birga ulug‘langan faxriy unvonlardan biri

Nafaqa; uni, oylik maosh kabi, vazir belgilagan

Turk jangchilari himoyalanish chog‘ida qo‘llagan usul

Xazinachi

Abul Hasan Ash’ariy asos solgan, sunniylik aqidasiga muvofiq ta’limot; adashgan guruhlarning aqidaviy g‘oyalariga qarshi turgan

Eftaliylar alifbosi shu yozuv asosida shakllangan; alifbo 25 harfdan iborat bo‘lgan

IX–X asrlarda katta yer egalaridan yer ijaraga olgan ijarachilar; yer egalari o‘z yerlarini qishloq jamoalarining kam yerli a’zolariga ijaraga bergan

Dargohdagi mehmonlarni qabul qilish xizmatining boshlig‘i

Mahalliy hokimliklar markaziy hokimiyatga to‘lab turgan to‘lov; boj to‘lab turish bilan ular o‘z mustaqilligini ma’lum darajada saqlab qolgan

Kidariylarning tangalari shu yozuvda zarb etilgan

Eftaliylar davlatida tarqalgan diniy e’tiqodlardan biri

Xalq; xoqonlikdagi ko‘chmanchi chorvador aholi «budun» yoki «qora budun» nomlari bilan yuritilgan

Buxoro hukmdorlari unvoni; arablar davrida ham mavqeini saqlab, aholidan arablar foydasiga soliq yig‘gan

Qoraxoniy xonlari «qoraxon» unvoni bilan birga ulug‘langan faxriy unvonlardan biri

Turkiylarda qadimda bo‘ri ilohiylashtirilgan; ko‘plab nishonlarida bo‘ri tasviri bo‘lgan

G‘aznaviylar boshqaruv tizimining markazidagi idora; unga oliy hukmdor faoliyati bilan bog‘liq xizmatlar va amallar kirgan

Vazir siylangan unvonlardan biri

• 1. G‘aznaviylar davlati Oliy hukmdorning hujjatlarini yurituvchi
• 2. Xorazmshohlar davlati Oliy hukmdor kotibi

Viharalarda asosiy fan: diniy qonun-qoidalar va Xudoning mohiyati hamda irodasi (xudojo‘ylik) haqidagi ta’lim

• 1. Turon, ilk o‘rta asrlar Ilk o‘rta asrlarda «qishloq hokimlari» deb atalgan katta yer egalari
• 2. Turon, VI asr Ilk o‘rta asrlarda mulkdor tabaqa. VI asrda unumdor yerlar va suv taqsimotini nazorat qilgan, ziroatchi aholiga hukmronlik qilgan qabila boshliqlari va ishboshilar
• 3. Turk xoqonligi Mulkdor yer egasi; Turk xoqonligi davrida dehqonlar yerlarni egallab, kashovarz va kadivarlarni o‘ziga qaram qilgan

• 1. Somoniylar davlati Davlat boshqaruv idorasi; Somoniylar davlati asosan o‘nta devon orqali idora etilgan, ular orasida vazir devoni bosh boshqaruv mahkamasi hisoblangan
• 2. G‘aznaviylar davlati Ijroiya idorasi; manbalarda
• 5. ta devon uchraydi: vazir devoni, harbiy ishlar devoni, elchilik va boshqa rasmiy tadbirlarni yuritish devoni, moliya devoni, xat-xabar devoni

Harbiy devon tarkibida harbiy masalalarni ko‘ruvchi devon

Harbiy devon tarkibida harbiylarga maosh berish bilan shug‘ullanuvchi devon

Saljuqiylar davrida eng yuqori darajadagi pul birligi; sof oltindan zarb etilgan

• 1. Buxoro Pul birligi; Narshaxiy yozishicha, Buxoro hukmdori bo‘lgan xotinning qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan etigi ikki yuz ming dirham turgan
• 2. Somoniylar davlati Kumush pul; Nasr butun Movarounnahr hukmdoriga aylangach, uning nomi bilan kumush dirham zarb etilgan
• 3. Somoniylar davlati Xalqaro savdo-sotiqda ishlatilgan kumush tanga; faqat hukumat boshlig‘i nomidan davlat zarbxonalarida so‘qilgan
• 4. Pul birligi; Xorazmiy algebrasida oddiy son shunday atalgan

Temirdan yasalgan himoya vositasi; yelkada osilgan zirhli yelkapo‘sh bilan bir bo‘lgan

Bu davrda paydo bo‘lgan chopuvchi qurolning yangi turi

Turk xoqonligi o‘z davlat mafkurasiga ko‘ra «el» deb atalgan; «mangu el», «Tangri (ilohiy) el», «turk eli» kabi iboralar shakllangan

El (davlat) boshqaruvchilar; To‘n yabg‘u qaram o‘lkalarga yuborgan o‘z vakillari

«Millatni to‘plagan» degan ma’noni anglatadi; To‘nyuquq bitigida xoqon unvoni sifatida keltirilgan

Xalqlarning shakllanishini o‘rganishda qo‘llaniladigan ibora; qabiladan keyingi bosqichdagi birlik. O‘zbeklar alohida etnik birlik (elat) bo‘lib, Movarounnahr, Xorazm, Yettisuv, qisman Sharqiy Turkistonning g‘arbiy mintaqalarida shakllangan

Kelib chiqishi bir-biriga yaqin bo‘lgan turli qabila va elatlarning asrlar davomida qo‘shilib borishi

• 1. Qarluqlar davlati, O‘g‘uzlar davlati Xalqlarning etnik tarixi, etnik shakllanishi; qarluqlar o‘zbek va tojiklarning, o‘g‘uzlar turkman, ozarbayjon, qoraqalpoqlarning etnogenezida muhim rol o‘ynagan
• 2. Xalqlarning kelib chiqish tarixi

Yunoncha «xalq»; xalqlarning kelib chiqish tarixi va shakllanish jarayonini o‘rganishda fanda qo‘llaniladigan ibora

Astronomiya fani; Beruniy puxta egallagan fanlardan biri

Ichki bozorlarda ishlatilgan mis chaqa

Fiqh sohasidagi olim; Marg‘inoniy hanafiy mazhabi bo‘yicha buyuk faqih darajasiga ko‘tarilgan

Oliy hukmdorga mo‘ljallangan o‘rin-ko‘rpa, gilam, chodir va shunga o‘xshashlar uchun mas’ul xizmat boshlig‘i

Taxminan 6 km ga teng masofa o‘lchov birligi; turli hududlarda farqlangan, Markaziy Osiyoda odatda qadamlar bilan o‘lchanib, 12 000 qadamga teng bo‘lgan

Haqiqiy baxtga erishish maqsadida o‘zaro yordam qiluvchi kishilarni birlashtirgan shahar (Forobiy ta’rifi)

Islom shariati sohasi; «Hidoya» asari islom huquqshunosligining barcha sohalarini o‘zida ifoda etgan

Lashkarning doimiy ravishda faoliyat ko‘rsatuvchi saralangan qismlari; ulardagi xizmat kamida sakkiz bosqichdan iborat bo‘lgan

Islom dinining asosiy manbalaridan biri; ularni yig‘ishda Buxoriy, Termiziy, Dorimiy kabi vatandoshlarimizning xizmatlari katta bo‘lgan

Asoschisi Abu Hanifa (Nu’mon Sobit Kufiy); jamiyatda yuz beradigan har qanday savolga, yangi diniy masalalarga yechim topishga intilgan. Bugun Markaziy Osiyo musulmonlarining aksari shu mazhabga ergashadi

Asoschisi imom Ahmad ibn Hanbal; Qur’on va sunnat asosiy manba, ijmo va sahobalarning gaplari keyingi o‘rinlarda turadi

Harbiy masalalarni ko‘rish (devon jaysh) va harbiylarga maosh berish bilan shug‘ullanuvchi (devon ravotib) kichik devonlarga bo‘lingan devon; uning boshlig‘i musulmon bo‘lishi shart edi

• 1. Somoniylar davlati Kichik qo‘shin boshlig‘i
• 2. Qoraxoniylar davlati Otliqlar sardori

Aholi majburan jalb etilgan ishlar; aholining muttasil hasharlarga majburan jalb etilishi umaviylarga qarshi norozilik kuchayishiga sabab bo‘lgan

• 1. Somoniylar davlati Somoniylarda yaxshi va uzoq xizmat qilgan sarbozlar ko‘tarilgan lavozim
• 2. Somoniylar davlati Harbiy unvon
• 3. Qoraxoniylar davlati Qoraxoniylar davrida oliy hukmdor bilan viloyatlar, fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni uyg‘unlashtirib turuvchi; oliy hukmdor, viloyat hokimlarining davlat va raiyat ishlari bo‘yicha eng yaqin maslahatchisi
• 4. Xorazmshohlar davlati Hukmdorning o‘ziga tegishli ishlar bo‘yicha hisobot bergan, rasmiy marosimlarga amal qilinishini nazorat qilgan, sultonning eng muhim topshiriqlarini bajarib, unga hamma joyda hamrohlik qilgan

• 1. Somoniylar davlati Hojiblarning boshlig‘i; Somoniylar saroyida oliy unvon hisoblangan
• 2. Somoniylar davlati Somoniy amirlari iqtidorli lashkarboshilarni tayinlagan oliy harbiy mansab; ularga hatto ayrim viloyatlarni boshqarish huquqi berilgan
• 3. Somoniylar davlati Somoniylar davridagi oliy harbiy mansab («hojib ul-hujob» kabi); unga iqtidorli turkiy lashkarboshilar tayinlangan
• 4. G‘aznaviylar davlati Butun mamlakat hayotida katta mavqega ega bo‘lgan hojib; rasmiy marosimlarda hukmdorga eng yaqin joyda turgan, janglarda qo‘shinning eng salmoqli qismiga boshchilik qilgan
• 5. Xorazmshohlar davlati Xorazmshohlar davlatidagi muhim mansab; qoidaga ko‘ra, hojiblikka faqat turkiy aslzodalar vakili tayinlangan

G‘aznaviylar davrida alohida o‘rinda bo‘lgan xizmat; uning shakllari: ulug‘ hojib, saroy hojibi, navbatchi hojib, hojib-jomador

Viloyat boshlig‘i

Ilk islom davrida ulamolarning bir ovozdan qabul qilgan qarorlari

Algebrada o‘z-o‘ziga ko‘paytiriladigan miqdor

O‘rta asrlarning IV–VIII asrlarni o‘z ichiga olgan birinchi bosqichi

• 1. Eftaliylar davlati Xitoy, Hindiston, Eron va Vizantiya bilan xalqaro savdo olib borilgan yo‘l; unda sug‘diylar vositachi rolini o‘ynagan
• 2. Qoraxoniylar davlati Sharqiy Turkistonni arab o‘lkalari bilan tutashtirgan savdo yo‘li; bir uchi Xitoydan boshlanib, shimolda Sharqiy Yevropagacha, janubda O‘rta dengizgacha borgan

Yirik mansabdorlarga davlat oldidagi xizmati uchun in’om qilingan yer va suvdan iborat katta mulk (X asrdan); avvaliga ma’lum muddatga berilib, nasldan naslga o‘tkazilmagan

Somoniylar chiqargan kumush dirham turi; yuqori sifatli sof kumushdan zarb etilib, asosan xalqaro savdo aloqalarida ishlatilgan

Keshda oliy hukmdorning unvoni

• 1. Sug‘d, Farg‘ona Sug‘d va Farg‘onada oliy hukmdorning unvoni
• 2. Sug‘d, Farg‘ona Sug‘d va Farg‘ona hukmdorlari unvoni; Sug‘d ixshidlari – voha hukmdorlari. Sug‘dda ixshidlar Oqsoqollar Kengashi oldida hisob berib turgan
• 3. Sug‘d, Farg‘ona Sug‘d va Farg‘ona hukmdorlari unvoni; arablar davrida ham mavqeini saqlab, mahalliy aholini boshqargan va undan arablar foydasiga soliq yig‘gan

Qishloq jamoalari tasarrufidagi ma’lum yer maydonlari

Boshqa din vakillaridan yig‘iladigan soliq, jon solig‘i; islomni qabul qilmaganlar to‘lagan

• 1. Turon, ilk o‘rta asrlar Dehqonlarning ekinzorlarida ishlovchi yersiz aholi
• 2. Turon, VI asr Qishloqning dehqonlarga qaram aholisi; o‘z yerlari va erklaridan ayrilib, dehqonlarning yerlarida ishlaganlar
• 3. Turk xoqonligi Mulkdor dehqonlarga qaram bo‘lib qolgan kishi; yeridan ajralgan kashovarzlar qaram kadivarlarga aylangan

Yer ostidagi maxsus qabr

• 1. Turon, VI asr Ziroatchi oddiy qo‘shchilar; qishloq jamoalari yerlarida yashab, yer va suvdan iborat umumiy mulkka ega bo‘lgan erkin ziroatchilar tabaqasi
• 2. Turk xoqonligi O‘z yer mulkidan ajralib, mulkdor dehqonlar asoratiga tushgan kishi

Birlashma; arablar istilosigacha o‘lka bir necha mulklardan tashkil topgan konfederatsiyaga birlashib turgan

Matolarni bo‘yash

Abu (arabcha «ota») so‘zining izofa qaratqichli birikma holatidagi shakli (masalan, Abu Ali ibn Sino). «Abu» bilan kelgan ism shaxsning otasi, «ibn» bilan kelgan ism esa shaxsning o‘g‘li degan ma’noni bildiradi

Shahar miqyosida faoliyat ko‘rsatgan amaldor

Algebrada ildizni o‘ziga ko‘paytirishdan hosil bo‘lgan kattalik

O‘rta asrlarda shaharning uch qismidan biri (ko‘handiz, shahriston, rabod); har bir qism alohida devor bilan o‘ralgan

Qishloqlardagi istehkomli turar joy; mudofaa inshooti, chokarlar to‘planadigan joy, ma’muriy markaz hamda oziq-ovqat va qurol-yarog‘ ombori vazifasini o‘tagan

Xorazmshoh Abul Hasan Ali ibn Ma’mun 1004-yilda Gurganchda asos solgan ilm markazi; unda Beruniy ilm ahliga boshchilik qilgan, Ibn Sino ham faoliyat yuritgan

• 1. Somoniylar davlati (arabcha – o‘rganmoq) Musulmonlarning o‘rta va oliy o‘quv yurti
• 2. Buxoro, VIII–IX asrlar Qur’oni karim, hadis ilmi va shariat asoslari mukammal o‘rganilgan bilim maskani; Buxoroda dastlabki madrasalar VIII–IX asrlardan barpo qilingan
• 3. Buxoro, VIII–IX asrlar Mintaqada islom dini mafkurasining o‘rnatilishi natijasida paydo bo‘lgan oliy ta’lim muassasalari

Eftaliylar davrida viloyatlarni boshqargan, hukmdorga tobe sulolalar; har biri o‘z kumush yoki mis tangalarini zarb etgan

Maktabdan yuqori bosqichdagi ta’lim dargohlari «madrasa» nomi qat’iylashguncha shunday atalgan

Choch hukmdori; Farg‘ona ixshidi va Choch maliki o‘rtasidagi ixtilofdan foydalangan Xitoy 751-yilda Turonga yurish boshlagan

Toxaristonda oliy hukmdorning unvoni

Saroydagi o‘rta amaldor

• 1. Eftaliylar davlati Eftaliylar davlatida tarqalgan diniy e’tiqodlardan biri
• 2. Diniy-falsafiy ta’limot. Asoschisi Mazdak. Asosiy g‘oyasi mulkiy umumiylik, barcha narsalarning umumiy, teng bo‘lishi

Arabcha «yo‘nalish, yo‘l, ta’limot»; shariat mazhablari — islomda diniy huquq tizimlari va yo‘nalishlari

Lug‘aviy ma’nosi «fizikadan so‘ng»; tabiatdan tashqari narsalar, ya’ni fizika fani doirasidan tashqari bo‘lgan, inson his-tuyg‘ulari bilan bog‘liq fanlar turkumi

Zardushtiylik ibodatxonalaridagi ruhoniylar – diniy marosimlarni bajaruvchilar; marosimlarni avloddan avlodga saqlab qolgan, tarbiyalanuvchilarga zardushtiylik o‘git-pandlarini o‘rgatgan

Moddalar solishtirma og‘irligini aniqlash usuli; ilk bor Xorazmda Ma’mun akademiyasida Beruniy tomonidan kashf etilgan

Asoschisi imom Molik ibn Anas; birinchi manba Qur’oni karim, ikkinchi manba hadis hisoblanadi, shar’iy masalalarda Madina hayoti va odatlari ko‘p hollarda ustun turgan

• 1. Eftaliylar davlati Eftaliylar davlatida tarqalgan diniy e’tiqodlardan biri
• 2. Turk xoqonligi Olamning ibtidosi ikki qarama-qarshi yaratuvchi – yorug‘lik va ezgulik hamda zulmat va yovuzlikdan iborat, deb hisoblagan din. Ibodat, ro‘za, sadaqa moniy dinining arkoni hisoblangan

Abu Mansur Moturidiy asos solgan ta’limot; sof diniy aqida doirasidan chiqmagan holda aql-idrokni ulug‘laydi, inson o‘z xatti- harakatlarini tanlashda ixtiyorli deb hisoblaydi

• 1. Arab xalifaligi Arablar davridan yurtimiz va unga tutash hududlarga berilgan nom
• 2. Arab xalifaligi «Daryoning narigi tomoni»; arablar Amudaryodan shimolda joylashgan boy viloyatlarni shunday atagan. Arab istilosidan so‘ng Turon hududi bo‘lingan ikki qismdan biri
• 3. Arab xalifaligi «Daryoning narigi tomoni»; arab istilolari natijasida Turon bo‘lingan ikki qismdan biri

Qur’onni tafsir qiluvchi

Hadis to‘plovchi

Somoniylar chiqargan kumush dirhamlardan birining nomi

Bozordagi tartibni ushlab turgan amaldor; mahsulotlar sifati, idishlar tozaligi, tarozi toshlari va uzunlik o‘lchovchi asboblarning to‘g‘riligini nazorat qilgan

O‘z hokimlari tomonidan boshqarilgan yarim mustaqil hokimlik (Sug‘d, Toxariston, Ustrushona, Chag‘oniyon va boshqalar); mulk hukmdorlari o‘zlarini markazga ko‘p ham tobe hisoblamagan

Hukmron sulola vakillari, mulkdor dehqon va aslzodalarning katta-katta yer maydonlaridan tortib qishloq aholisiga tegishli mayda xususiy yerlargacha

Davlat tasarrufidagi yerlar

Oliy martabali din peshvolari va sayyidlar qo‘l ostidagi yerlar

Qoraxoniylar boshqaruvda joriy qilgan shakl: qo‘l ostidagi viloyatlarni (mulklarni) sulola namoyandalariga bo‘lib berish

Iqtoga ega bo‘lgan mulkdor; o‘ziga in’om qilingan hududdagi aholidan olinadigan soliqlarning ma’lum qismini olish huquqiga ega bo‘lgan

Xristianlikning oqimi; Chochda tarqalgan dinlardan biri

Suv sathini belgilovchi uskuna; Farg‘oniy 861-yilda yasagan, ilk bor Nil daryosida sinab ko‘rilgani uchun shunday nom olgan

Vazir unvoni; bu unvondagi vazirlar xonaga oliy hukmdordan boshqa kim, hatto taxt vorisi kirsa ham, salomlashish uchun o‘rnidan turmagan

Vazir Nizomulmulk tomonidan asos solingan madrasalar; Bag‘doddagi birida olti ming talaba yashab ta’lim olgan, talabalarga stipendiya berilgan

• 1. Arab xalifaligi Xalifalikning viloyatdagi vakili; Xurosonni boshqarish uchun maxsus noib tayinlangan, uning qarorgohi Marvda bo‘lgan
• 2. Somoniylar davlati Hukmdor nomidan viloyatni boshqaruvchi; Sabuktegin G‘azna va uning atroflarini Somoniylar noibi sifatida boshqargan

Xorazmshohlarda hukumat boshqaruvi; u vazir (bosh vazir) qo‘lida bo‘lgan, unga barcha devonlar bo‘ysungan

Sug‘dda yirik dehqon, savdogar va shahar amaldorlaridan iborat oliy organ; podsholik – ixshidlik hokimiyatini cheklab qo‘ygan

Sultonning shaxsiy otlari tasarrufida bo‘lgan lavozim egasi

Xonlik taxtiga sulolaning eng yoshi ulug‘ kishisi o‘tirish tartibi

Oshxona mutasaddisi

Bu davrda paydo bo‘lgan uzun va og‘ir qilich

Xufiya ishlarni bajaruvchi

Ovqatlanish tartibi; Ibn Sino bemorlarni davolashda unga ahamiyat berish kerakligini aytgan

Sirlangan koshin va naqshlar o‘yilgan, sirlangan yaxlit pishirilgan sopol taxtachalar; pardoz ishlarida ishlatilgan

Qishloqlardagi istehkomli turar joy; mudofaa inshooti, chokarlar to‘planadigan joy, ma’muriy markaz hamda oziq-ovqat va qurol-yarog‘ ombori vazifasini o‘tagan

O‘z davridagi mavjud fanlarning qariyb barchasi bilan shug‘ullangan va ularga oid asarlar yozgan olim; Ibn Sino shunday olim sifatida tan olingan

Qoraxoniylar davlatini boshqargan «buyuk xon» unvoni; tarixchilar sulola nomi Bilgakulning «qora» laqabiga nisbatan «qoraxon» deyilsa kerak, deb taxmin qiladilar

Qang‘ davlati davrida turkiyzabon etnoslar ustuvorlik qilib yuzaga kelgan o‘ziga xos uyg‘unlashgan madaniyat; arxeologik asarlarda shu nomni olgan

Ov uyushtiruvchi xizmat

• 1. Eftaliylar davlati (Xorazm, Sug‘diyona, Choch, Baqtriya) Qal’a va istehkomlar bilan birga ilk o‘rta asrlarga xos me’morchilik namunasi; V–VI asrlarda Xorazm, Sug‘diyona, Choch va Baqtriyada hashamatli binolari bo‘lgan alohida-alohida qo‘rg‘onlar yuzaga kelgan
• 2. Turon, V–VII asrlar Qishloqlardagi istehkomli turar joy; mudofaa inshooti, chokarlar to‘planadigan joy, ma’muriy markaz hamda oziq-ovqat va qurol-yarog‘ ombori vazifasini o‘tagan

O‘rta asrlarda shaharning uch qismidan biri (ko‘handiz, shahriston, rabod); har bir qism alohida devor bilan o‘ralgan

Shahar boshlig‘i

Osmon jismlari harakati va o‘rnini aniqlash ishlari olib borilgan joy; Farg‘oniy Bag‘dod va Damashqdagi rasadxonalarda ishlagan

Yevropa uyg‘onish davri; uning natijasida adabiyot va san’at asarlari, arxitektura durdonalari, tibbiyot va insonni anglash borasidagi yangi kashfiyotlar yuzaga kelgan

O‘rta asrlarning IX–XV asrlarni o‘z ichiga olgan bosqichi

Matematika fani; Beruniy puxta egallagan fanlardan biri

Yetkazuvchi, rivoyat qiluvchi, aytuvchi; hadislarni rivoyat qilgan kishi

Tarkibida oltindan tashqari qo‘shimcha metall aralashmasi bo‘lgan dinor

Vazir siylangan unvonlardan biri

Ishonchli; Imom Buxoriy «al-Jome as-sahih» («Sahih, ishonchli to‘plam») kitobiga faqat sahih hadislarni jamlagan

Tangrichilikda to‘rt tomoni teng bo‘lgan diniy ramz; turkiylar uni peshanalariga qizil rangda chizib yurganlar

Yuqori darajadagi harbiy lashkarboshi

• 1. Arab xalifaligi (Xuroson) Kichik lashkarboshi; Muqanna Xurosonda sarxanglikdan vazirlik darajasigacha ko‘tarilgan
• 2. G‘aznaviylar davlati O‘rta darajadagi harbiy lashkarboshi

Pul almashtiruvchi; savdogarlar o‘z pullarini shahardagi sarrofga topshirib, undan chek olganlar

Eftaliylar tashqi savdo bojidan manfaatdor bo‘lgani uchun Ipak yo‘lini o‘z nazoratida tutib turishga harakat qilgan

Saroy xizmatchisi

Bosh qo‘mondon; sulolaning eng ishonchli vakili yoxud shu xonadon a’zosi bo‘lgan

Shahar miqyosida faoliyat ko‘rsatgan amaldor

Jangchilarning himoya kiyimi; oyoq va qo‘llarni himoyalash uchun maxsus metall parchalaridan tayyorlangan

Saljuqiylar oliy hukmdorining unvoni; uning nomidan xutba o‘qilib, tanga zarb etilgan; mulk, yer-suv taqsimlash, mansablarga tayinlash, ariza va shikoyatlarni o‘zi nazorat qilgan

Eftaliylar davrida iqtisodiy-savdo munosabatlari yo‘lga qo‘yilishi natijasida dehqonchilik, chorvachilik bilan birga ravnaq topgan soha; Zog‘ariq, Bo‘zsuv, Darg‘om kanallari V asrda barpo etilgan eng yirik sug‘orish tarmoqlaridan

• 1. Turon, V–VI asrlar Otliq askar; og‘ir qurollangan suvoriylar Turon harbiy san’atida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan
• 2. Xorazmshohlar davlati Otliq askar; Xorazmshoh Muhammadning Fors Iroqi, Ozarbayjonga yurishida
• 100. ming nafar suvoriy bo‘lgan

Turon aholisining bir qismi so‘zlashgan til; xalqaro savdo tili sifatida Yettisuv, Farg‘ona, Sharqiy Turkiston va Xitoyda muomalada bo‘lgan

Turon zaminida turkiy yozuv bilan bir qatorda keng qo‘llanilgan yozuv; chapdan o‘ngga qarab yozilgan

Milodiy II–IV asrlar; shu davrdan boshlangan o‘zgarishlar natijasida O‘rta Osiyoning dehqonchilik viloyatlarida o‘nlab mahalliy hokimliklar tashkil topgan

O‘rta asrlarning XVI–XIX asrlarni o‘z ichiga olgan bosqichi

Qur’onni sharhlash; Zamaxshariyning «Kashshof» asari Qur’on tafsiriga bag‘ishlangan

Urxun-Yenisey bitiklarida yagona, azaliy, abadiy, hayot beruvchi, yaratuvchi, hukm qiluvchi, hamma narsani biluvchi deb maqtalgan

• 1. Eftaliylar davlati Eftaliylar davlatida tarqalgan diniy e’tiqodlardan biri
• 2. Turk xoqonligi Turk xoqonligidagi e’tiqodlardan biri; unga ko‘ra Tangri – moviy Osmon, buyuk Osmon sohibi, uning doimiy makoni osmon. Ko‘k rang ilohiy buyuklik ramzi hisoblangan

Arabcha «yo‘l»; tasavvuf maqsadlariga erishish uchun olimlar tomonidan tuzilgan maxsus maktablar. Eng yiriklari Yassaviya, Kubraviya va Naqshbandiya

Tudunlar bilan birga mahalliy boshqaruvni mustahkamlagan amaldor: iqtisodiy ahvolni kuzatish, soliq yig‘ish, harbiy masalalarni hal etish va xoqonlik bilan bog‘liqlikni ta’minlashga xizmat qilgan

Chin mohiyati nafsni poklash, axloqni sayqallash, ma’naviy kamolotga erishishdan iborat ta’limot. arabcha «jun, yung» ma’nosidagi «suf» so‘zidan olingan

Qoraxoniy xonlari «qoraxon» unvoni bilan birga ulug‘langan faxriy unvonlardan biri

• 1. G‘arbiy Turk xoqonligi, Choch Shahzoda, taxt vorisi; Chochni teginlar sulolasi boshqargan
• 2. Qoraxoniylar davlati Dastlab qadim turkiylarda xoqon vorisi, valiahdiga nisbatan qo‘llanilgan, keyinchalik harbiy lashkarboshilar unvoni sifatida ham ishlatilgan; qoraxoniylarda viloyat (mulk)larni takinlar boshqargan

Jinoyat uchun jazo turi: yetkazilgan zarar yoki jarohat uchun mol-mulk bilan to‘lov

• 1. G‘arbiy Turk xoqonligi, Choch Xoqonning noibi; xoqon tudunlar yordamida mustaqil hokimliklar ustidan nazoratni kuchaytirgan. Chochda oliy hukmdor ham «tudun» deb atalgan
• 2. G‘arbiy Turk xoqonligi, Choch Soliq yig‘imlari nozirlari; Choch boshqaruvida tegindan keyin turgan. To‘n yabg‘u tushadigan soliq nazoratini tudunlar orqali amalga oshirgan
• 3. Choch Choch hukmdorlari shunday atalgan; arab istilosiga qarshi kurashda boshqa mulk hukmdorlari bilan birlashgan

Savdogar

• 1. Turk xoqonligi O‘n ming suvoriy; o‘n o‘q el sardori bir tuman suvoriyga ega bo‘lgan
• 2. Turk xoqonligi Turk xoqonligi armiyasidagi o‘n minglik bo‘linma; har bir tuman o‘z tug‘iga (nishoniga) ega bo‘lgan

Turk xoqonligi davrida Samarqandda amalda bo‘lgan yozma qonunchilik hujjati; ibodatxonada saqlangan, jazo berishda undan foydalanilgan

Chochning turkiy hukmdorlari sug‘diy yozuv va tilda zarb ettirgan VII–VIII asr tangalari

Turkiy aholi o‘rnashgan o‘lka. VII asrdan o‘lkamiz «Turkiston» nomi bilan atala boshlangan

Turk xoqonligidagi o‘ziga xos yozuv; biri ikkinchisiga tutashib ketadigan 38–40 ta harfdan iborat, tosh va yog‘ochga o‘yib yozishga juda qulay bo‘lgan

• 1. Yurtimiz va unga tutash hududlar qadimdan «Turon» deb atalib kelingan
• 2. Turk xoqonligi Dastlab «Avesto»da tilga olingan atama; VI asrdan turklarga nisbatan beriladigan bo‘ldi. «Turon» yoki «Turkiston» deyilganda Amudaryo va Sirdaryodan shimolda, Buyuk Xitoy devorigacha bo‘lgan turkiylar mamlakatlari tushuniladi

Tumanning nishoni: uzun nayzaga bo‘ri yoki boshqa hayvonning tilla suvi yuritilgan boshi va otning yoli o‘rnatilgan

Shaxsiy muhr; Turkon xotunning tug‘rosida bitik yozilgan edi

Din olimlari

Mamlakat ma’naviy hayotiga rahnamolik qilgan din va ilm peshvolari; keyinchalik bu nom «shayx ul-islom» nomi bilan yanada ulug‘langan

Saroy ishlari boshqaruvchisi; otxona, oshxona, novvoyxona, yerto‘lalarni nazorat qilgan, saroy xodimlari faoliyati uchun to‘liq javobgar bo‘lgan

Turkiy suvoriylar kashf etgan anjom; otliq askarlarga ot ustida mustahkam o‘tira olish va og‘ir aslahalar bilan qurollanish imkonini bergan

Davlat solig‘i; xiroj bilan birga yer egasidan ham, qo‘shchilardan ham alohida-alohida olingan

Samarqandning Vador qishlog‘ida tayyorlangan mato; Sharqda mashhur bo‘lgan

• 1. Qoraxoniylar davlati Mulkni (karvonsaroy, hammom, yerlar va b.) daromadi bilan shifoxona, madrasa kabi muassasalar ixtiyoriga in’om-hadya qilib berish; daromad ularni ta’minlashga sarflangan
• 2. Buxoro (Qutayba ibn Muslim davri) Madrasa ta’minoti uchun ajratilgan mulk; masalan, Afshona qishlog‘ining ekin yerlari va biyobonlari madrasa talabalariga vaqf qilingan. Madrasalardagi ta’lim vaqf hisobidan amalga oshirilgan

Masjid, madrasa va xonaqohlarga vaqtincha yoki abadiy foydalanish uchun berilgan yerlar

• 1. Turk xoqonligi, G‘arbiy Turk xoqonligi, Sug‘d Xoqonlik tasarrufidagi qaram mulk; Sug‘d xoqonlik vassali bo‘lsa-da, o‘zining mahalliy ma’muriy boshqaruvini saqlagan
• 2. G‘arbiy Turk xoqonligi Tobe hokimlik; Movarounnahrdagi mahalliy hokimliklar G‘arbiy Turk xoqonligi vassali bo‘lsa-da, mustaqil ichki siyosat yurgizish imtiyoziga ega bo‘lgan

• 1. Somoniylar davlati Devonxona boshlig‘i, bosh vazir
• 2. Xorazmshohlar davlati Davlat boshlig‘ining asosiy maslahatchisi; fuqarolar va hukmdor o‘rtasida vositachi bo‘lib, mamlakatdagi tartib-intizom uchun javobgar hisoblangan, amaldorlarni tayinlash va bo‘shatish huquqiga ega bo‘lgan

Buddaviy o‘quv maskani

To‘rt kishidan iborat guruh boshlig‘i

Viloyat boshlig‘i; uni oliy hukmdor tayinlagan

Arab xalifaligi hukmdori; masalan, umaviy hukmdorlari arab xalifalari bo‘lgan

Shahar atrofidagi suv bilan to‘ldirilgan mudofaa inshooti; undan faqat ko‘tarma ko‘prik orqali o‘tish mumkin bo‘lgan

Mamlakat ma’naviy hayotida ustoddan keyin turgan kishilar

• 1. Arab xalifaligi Arab xalifaligi davridagi soliq; islomni qabul qilgan mahalliy aholi dastlabki yillarda xiroj va jiz’ya soliqlaridan ozod etilgan
• 2. Somoniylar davlati Davlat solig‘i; ushr bilan birga yer egasidan ham, qo‘shchilardan ham alohida-alohida olingan
• 3. Somoniylar davlati Dehqonchilik solig‘i; undan xazinaga tushadigan daromad davlat kirim-chiqimining kattagina qismini qoplagan

Vazir siylangan unvonlardan biri

G‘aribxona, musofirxona

Turkiy tilda so‘zlashuvchi qabilalar ittifoqini – xoqonlikni boshqargan hukmdor

• 1. Xorazm (Afrig‘iylar) Xorazm hukmdori; Xorazmni mahalliy Afrig‘iylar sulolasiga mansub xorazmshohlar idora qilgan
• 2. Xorazm (Afrig‘iylar) Xorazmda oliy hukmdorning unvoni
• 3. Xorazm (afrig‘iylar, ma’muniylar, oltintoshiylar, anushteginiylar) Xorazm vohasida hukmronlik qilgan mahalliy sulolalar hukmdorlarining qadimdan yuritilgan umumiy nomi va unvoni (afrig‘iylar, ma’muniylar, oltintoshiylar, anushteginiylar)

Qoraxoniylar bergan unvon (lavozim); u Yusuf Xos Hojib va Mahmud Qoshg‘ariyga berilgan

Buxoroda oliy hukmdorning unvoni

• 1. Arab xalifaligi Arablar davridan yurtimiz va unga tutash hududlarga berilgan nom
• 2. Arab xalifaligi Arablar hozirgi Afg‘onistonning shimoliy, Eronning shimoli-sharqiy qismi hamda Janubiy Turkmanistondan Amudaryogacha bo‘lgan hududlarni shunday atagan; markazi Marv shahri bo‘lgan

Juma namozida hukmdor nomini aytib, uning haqiga duo o‘qish, olqishlash

• 1. Turk xoqonligi O‘n o‘q budun yoki elning hokimi. Bu darajaga faqat xoqon urug‘iga qon-qarindosh bo‘lganlar ko‘tarilgan
• 2. G‘arbiy Turk xoqonligi Xoqonlik unvoni; To‘n yabg‘u davrida viloyat hokimlarini xoqonlik ma’muriyatiga bevosita bog‘lash va ular ustidan nazoratni kuchaytirish uchun mahalliy hukmdorlarga berilgan
• 3. Toxariston Toxariston hukmdorlari unvoni; arab istilosiga qarshi kurashda boshqa mulk hukmdorlari bilan birlashgan
• 4. Qarluqlar davlati Qarluqlar davlati hukmdori shunday deb yuritilgan

Turk xoqonligi asoschisi Buminga, keyin g‘arbga yurishlarga boshchilik qilgan Istamiga berilgan unvon

To‘n yabg‘u xoqonning Choch hududida muomalada bo‘lgan tangalari; sug‘diy yozuvda bitilgan

Turk jangchilari keng foydalangan harbiy taktika usuli

Hukmdorlikni tan olib berilgan yorliq; Otsiz Bag‘dod xalifasidan uni Xorazm va unga qo‘shib olingan viloyatlarning hukmdori deb tan olgan yorliq olgan

• 1. Turon Turon gazmol markazlarida ishlab chiqarilgan ko‘k rangli ipak mato
• 2. Somoniylar davlati Buxoroning Zandana qishlog‘ida to‘qilgan mallarang bo‘z; Sharqda mashhur bo‘lgan

Tanga chiqaradigan joy; Iloq kumush tanga chiqaradigan zarbxonasi bilan mashhur bo‘lgan, kumush tangalar Marv, Samarqand, Buxoro va Shoshdagi davlat zarbxonalarida so‘qilgan

• 1. Xorazm (Afrig‘iylar) Xorazmda VIII asrgacha ta’siri kuchli bo‘lgan din
• 2. Turk xoqonligi Turk xoqonligidagi e’tiqodlardan biri; asosiy g‘oyasi – «ezgu amal, ezgu fikr, ezgu so‘z»

Hosil yetishtiruvchi, qo‘shchi

Umaviy xalifalari mahalliy sulolalardan olgan to‘lov; ba’zida u mahalliy aholidan yig‘ilgan jiz’ya sifatida qabul qilingan

Turk xoqonligi armiyasining bo‘linmalari; armiya o‘nlik, yuzlik, minglik va o‘n minglik – tumanlardan tashkil topgan

Hind raqamlariga asoslangan, hozir biz foydalanadigan hisoblash sistemasi; Xorazmiyning arifmetikaga oid risolasi uning Yevropada tarqalishiga sabab bo‘lgan

Tarix faniga italyan tarixchilari olib kirgan tushuncha; xususiy mulkchilik shakli o‘zgarishi davrlari bilan bog‘liq, tariximizda shartli ravishda ishlatiladi. Bizda IV asr oxiri – V asr o‘rtalaridan boshlanadi va ilk, rivojlangan, so‘nggi o‘rta asrlarga bo‘linadi

Yurtimiz va unga tutash hududlarga XVIII–XIX asr g‘arb olimlari va sayyohlari bergan nom

O‘rta asrlarda shaharning uch qismidan biri (ko‘handiz, shahriston, rabod); har bir qism alohida devor bilan o‘ralgan

Kalendar; Nizomulmulk davrida uni isloh etish uchun tuzilgan ishchi guruhga Umar Xayyom rahbarlik qilgan

Asarni batafsil izohlab, qiyin joylarini tushuntirib berish; Forobiy yunon faylasuflari asarlariga sharhlar yozgan

Majlislarda dars bergan ilmli kishilar shunday atalgan

• 1. Somoniylar davlati Din va ilm peshvolari – ustodlarning keyinchalik yanada ulug‘langan nomi
• 2. Farg‘ona, Samarqand (XII asr) Ulug‘ martaba; Burhoniddin Marg‘inoniy shu martabaga sazovor bo‘lgan

Yirik dehqonlar uy-qo‘rg‘onlarining mudofaa devorlaridagi kamondan o‘q otishga mo‘ljallangan joy

Qal’a boshlig‘i; Anushteginga Xorazm shixnasi unvoni berilgan

Eftaliylar hukmdori; viloyatlardagi mahalliy sulolalar unga tobe bo‘lgan

O‘n ming suvoriyga ega bo‘lgan tuman boshi

Asoschisi Muhammad ibn Idris Shofe’iy; fiqhiy hukm chiqarishda Qur’on, sunnat, ijmo va qiyosga suyanadi

Ajdodlarga, Osmonga (Tangri) va yer-suvga, jon va ruhlarga sig‘inish; Turk xoqonligining mafkuraviy asosi. Qadimgi turklar o‘z dinini «qam» deb yuritgan

• 1. Eftaliylar davlati Buxoro, Poykand, Vardona, Naxshab, Samarqand va Xorazmda mahalliy hokimlar chiqargan, ichki savdoda keng muomalada bo‘lgan tangalar
• 2. Toxariston Toxaristonning ichki savdo muomalasida yurgan o‘z pullari
• 3. Somoniylar davlati Misdan zarb etilgan pul; Nuh va Ahmad hukmronligi davrida o‘z nomlaridan misdan chaqalar zarb etgan

Suv inshooti; suv tegirmoni va chig‘ir bilan birga kashf etilishi qishloq xo‘jalik ishlarining rivojiga ta’sir ko‘rsatgan

• 1. Somoniylar davlati Sarrofga pul topshirilganda olinadigan hujjat; mo‘ljallangan shaharda chekni sarrofga berib, unda ko‘rsatilgan pulni to‘laligicha qaytarib olish mumkin bo‘lgan. «Chek» – forscha atama
• 2. Saljuqiylar davlati Saljuqiylar davrida ham foydalanilgan naqd pulsiz muomala qilish tizimi

Suv inshooti; suv tegirmoni va charxpalak bilan birga kashf etilishi qishloq xo‘jalik ishlarining rivojiga ta’sir ko‘rsatgan

• 1. Turon, VI asr Dehqon mulkini qo‘riqlovchi harbiy posbon; dehqon xo‘jaligini tashqi hujumlardan himoya qilgan, ichkarida tartib-intizomni saqlagan maxsus askariy guruh
• 2. Sug‘d Mulk hokimlarining harbiy kishilari («harbiy chokarlar»); istehkomli qasr va qo‘rg‘onlar chokarlar to‘planadigan joy bo‘lgan

Kichik zobit

Oliy hukmdorga beriladigan ovqat, ichimliklarni ta’tib ko‘ruvchi