9-sinf Jahon tarixi

• 1. AQSH Qullikni bekor qilish tarafdorlari (lotincha «abolitio» – bekor qilish so‘zidan olingan)
• 2. G‘arbiy Yevropa Qulchilikka qarshilar; ularning harakati irqchilikni va qulchilikni oqlayotgan cherkovning ikkiyuzlamachiligini tanqid qildi

Hokimiyat cheklovlarsiz, bus-butunligicha monarx qo‘lida bo‘lgan boshqaruv shakli; qirolning cheklanmagan hokimiyati g‘oyasi asosida G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida shakllangan, Angliyada XVI asrda shakllandi

Fransiyada kardinal Rishelyo ministr bo‘lgan yillarda (1624–1642) uzil-kesil mustahkamlangan boshqaruv; uning mohiyatini Lyudovik XIV ning «Davlat — bu men» degan jumlasi yaqqol aks ettiradi

Charlz Dilk «erkin savdo» o‘rniga joriy qilishni taklif qilgan, Angliya va butun Britaniya imperiyasini chet davlatlar raqobatidan himoya qilishga qaratilgan savdo

Yunoncha «abijun» – «mudratuvchi», uxlatuvchi so‘zidan kelib chiqqan, arabchada afyun deyiladi; o‘zbek tilida ko‘proq «qoradori» deb yuritiladi

Angliyada ikki yuz ellik yil ichida yuz bergan o‘zgarish; oqibatida yerlar yirik mulkdorlar qo‘lida to‘plandi, dehqonlar yo‘qoldi, qishloq xo‘jaligida yollanma ishchilar asosiy kuch bo‘lib qoldi

Yerni sotish va sotib olishga, uni xususiy mulkka aylantirishga ruxsat bergan islohot; dehqonlar chek yerga ega bo‘ldilar

Kishilar qishloq xo‘jaligiga tayangan iqtisodiyot va an’analar asosida yashagan, tabaqalarga bo‘lingan jamiyat; neolit davridan XVIII asrning 60-yillaridagi sanoat inqilobigacha davom etgan

Amerikada klassik ta’lim va kasb-hunar ta’limini qo‘shib olib boruvchi o‘quv yurti

Xavf-xatar katta bo‘lgan uzoq masofalar bilan savdo qilish uchun savdogarlarning birlashmasi; ular umumiy xarajatlar uchun mablag‘ qo‘shib, aksiyaga ega bo‘lardi

Kompaniyaning umumiy xarajatlari uchun mablag‘ qo‘shib, foydadan o‘z ulushini olish huquqini beruvchi qimmatbaho qog‘oz

Ispan mustamlakalarida shahar va qishloq okruglarini boshqargan amaldor

Mashinalar, mexanizmlar va inshootlarni o‘rganadigan fan; XVIII asrda texnik fanlar rivoji bilan shakllandi

Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun olib borilgan urush, ayni paytda burjua inqilobi: milliy mustaqillikka erishish va kapitalistik munosabatlarni o‘rnatish vazifasini hal qildi; milliy- ozodlik urushi shaklida o‘tdi

XVIII asr o‘rtalarida shakllangan zamonaviy millat: ko‘chib kelganlarning yagona tarixiy taqdiri yuzaga keldi, ingliz tili umumiy tilga aylandi, urf-odatlar birxillashdi, aholining ko‘pchiligi o‘zini «amerikalik» deb atay boshladi

• 1. AQSH Kapitalizm rivojlanishining yo‘li: feodal tuzumning elementlari yo‘q, siyosiy hokimiyat burjuaziya qo‘lida, demokratiya mavjud
• 2. AQSH Qishloq xo‘jaligida kapitalizm rivojlanishining erkin fermerlikka asoslangan yo‘li

Yevropa tarix fanida sharqona taraqqiyot shakli shunday ataladi. Asosiy belgilari: avloddan avlodga o‘tib kelayotgan kamtarona hayot tarzi, diniy sabr-toqat, yer egaligining o‘ziga xos shakli, kishilar hayotining davlat tomonidan tartibga solinishi. Asosi — qishloq xo‘jaligi, urf-odat va an’analar (agrar jamiyat)

Boshqa davlat hududini qo‘shib olish: AQSH Meksika bilan urush (1846–1848) natijasida Meksikaning qariyb yarim hududini anneksiya qildi

Qadimgi yunon-rim davri — Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim sivilizatsiyalarini anglatadi

1787-yil 17-sentyabrda qabul qilingan konstitutsiya; AQSHda respublika tuzumini o‘rnatdi va prezident lavozimini joriy qildi

Markazlashgan va tarqoq manufaktura turlarini mujassamlashtirgan korxona: mahsulotning alohida qismlarini mayda hunarmandlar yasaydi, ularni yig‘ish esa tadbirkorning ustaxonasida amalga oshiriladi

Imperiyadan ajralib chiqish kayfiyati; u kuchayib, Boburiylar imperiyasi inqirozga yuz tuta boshladi

Sarroflar almashish uchun tangalarni terib qo‘yadigan stol; zamonaviy ko‘rinishdagi ilk bank XV asrda Genuyada paydo bo‘lgan

1795-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra qonunchilik hokimiyatiga ega bo‘lgan qonunchilik korpusining ikki palatasidan biri

Fransiyada 1804–1814-yillar davri: 1804-yili Senat Napoleonni «Fransuzlar imperatori Napoleon I» deb e’lon qilib, monarxiya qayta tiklandi; bu monarxiya zodagonlar emas, burjuaziya manfaatlariga xizmat qilardi

Qimmatli qog‘ozlar, tovarlar, xomashyo, qimmatbaho metallar va valutalar kabi turli aktivlarni sotish va sotib olish mumkin bo‘lgan savdo maydonchasi; yirik shaharlarda tashkil qilingan, savdogarlar mahsulotlarini e’lon qilib, oldi-sotdi shartnomasi tuzgan maxsus joy

Shimoliy Niderlandda paydo bo‘lgan yangi davlat; Niderland Respublikasi Yevropada 1609-yili tashkil topgan birinchi burjua davlati hisoblanadi

«Darvoza» ma’nosini bildiradi; Said Ali Muhammad 1844- yilda o‘zini Bob deb e’lon qildi – uning fikricha, Mahdiy shu darvozadan kirib, odamlarga o‘z inoyatini beradi

Shia diniy mazhabining bobiy tariqati vakillari; rivoyatga ko‘ra 1000 yil avval yo‘qolgan 12-imom – Mahdiyning Yer yuzida adolat o‘rnatish uchun yaqinda tashrif buyurishi g‘oyasini targ‘ib qilganlar, 1840-yillar oxirida Eronda qo‘zg‘olon ko‘targanlar

Rus davlati paydo bo‘lganidan beri feodal jamiyatdagi oliy tabaqa, zodagonlar qatlami. Ular votchinaga egalik qilgan, o‘z hududlarida mutlaq hokimiyatga ega bo‘lgan va knyazga xizmat qilgan

Yangi davrda yuz bergan, feodal tartiblarni buzib tashlab, ishlab chiqarishning jadal rivojlanishiga yo‘l ochgan inqiloblar

• 1. Fransiya Tadbirkorlar; uchinchi tabaqa tarkibiga kirgan, inqilob oldidan juda katta boj solig‘idan qiynalgan. Absolyutizm qulagach, hokimiyat yirik burjuaziya qo‘liga o‘tdi
• 2. Rossiya Rossiyada XIX asr boshida tez o‘sgan yangi sinf

Angliyadan farqli ravishda Fransiyada kapitalistik sektorda yaratilgan boyliklarning feodal mulk, unvon va lavozimlar sotib olishga sarflanishi; feodalizm hukmronligining yaqqol ko‘rinishi

(yap. «busido» – «jangchining yo‘li») samuraylar kodeksi: jamiyatda, jangda va yolg‘izlikda haqiqiy jangchi uchun qoidalar, tavsiyalar va xatti-harakatlar me’yorlari to‘plami

XV–XVII asrlarda yevropaliklar tomonidan yangi savdo yo‘llarining ochilishi; kapitalning dastlabki jamg‘arilishini tezlashtirdi, mustamlaka tizimining shakllanishini boshlab berdi

Rusda hukmdorlar 1547-yilgacha shunday atalgan

Davlat organlari vakolatlarining kengayishi (sud va soliq tizimining markazlashuvi, boj siyosati, muntazam armiyaning tuzilishi) munosabati bilan shakllangan amaldorlar tizimi; absolyut monarxiya uchun tayanch bo‘lgan

Mustamlakalarda spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, tuz, qog‘oz kabi bozorgir mahsulotlar savdosi ustidan o‘rnatilgan davlat nazorati

Yaponiyada viloyatlarni nazorat qilgan feodallar; ularning qo‘lida samuraylar xizmat qilardi

Rossiyaning ilg‘or fikrli kishilarining samoderjaviye va krepostnoylik huquqiga qarshi aniq dastur bilan olib borgan kurashi

XVII asr birinchi choragida Jazoir, Tunis va Tripolida yanicharlar tomonidan saylanadigan hukmdor

Akbarshoh siyosati: mamlakatni boshqarishga musulmonlar bilan birga hindlarni ham jalb qildi, hindlarni ta’qib qilishni to‘xtatdi, to‘liq diniy erkinlikni e’lon qildi

1795–1799-yillarda Fransiya Respublikasining besh kishi (direktorlar)dan iborat hukumati

(ingl. egalik, qaram o‘lka) Britaniya imperiyasi tarkibidagi o‘zini o‘zi boshqaradigan va Britaniya qirolini davlat boshlig‘i deb tan oladigan davlat. Qirolning dominiondagi vakili — general-gubernator

Parlament tarafdorlari; sochini doira shaklida olishgani uchun shunday atalgan

Diniy bo‘lmagan maktablar; Turkiyada Tanzimat davrida paydo bo‘ldi

• 1. Fransiya Fransiyada kapitalistik munosabatlar o‘sib borsa-da, avvalgidek hukmron sinf bo‘lib qolgan tabaqa
• 2. Rossiya Knyaz, podsho xizmatida bo‘lgan, harbiy yoki davlat xizmati uchun to‘lov sifatida yer — pomestyega egalik qilgan imtiyozli tabaqa

Maxsus belgilangan maqsad bilan uyushtiriladigan sayohat

Ekin maydonlarining kengayishi va chorva mollari sonining ko‘payishi hisobiga mahsulot yetishtirishni ko‘paytirish; texnikadan yetarli foydalanmaslik, yerga ishlov berishning qoloq usuli va hosilning pastligi bilan tavsiflanadi

Mashinali ishlab chiqarishning butun bir tizimi; sanoat to‘ntarishi natijasida manufaktura o‘rnini egalladi

• 1. Boshqa davlat yoki mustamlaka hududida xorijiy (ko‘pincha, yevropalik) savdogarlar tomonidan tashkil etilgan savdo manzilgohi
• 2. Afrika, Portugaliya Portugallar Afrikaning g‘arbiy qirg‘oqlari bo‘ylab yaratgan, qul savdosi bilan shug‘ullanish uchun mustahkamlangan manzilgohlar

Dorilarni tayyorlash va saqlashdagi talablar; Xitoyda shifokor Li Shi Chjen bu borada 1900 ga yaqin dori haqida yirik asar yaratgan

1787-yil may oyida Filadelfiyada ish boshlagan, shtatlardan saylangan vakillar yig‘ini; AQSH Konstitutsiyasini ishlab chiqdi

Yer rentasi shakllaridan biri bo‘lib, feodal foydasiga ishlab berish, oziq-ovqat (natural) va naqd pul shaklida mavjud bo‘lgan

O‘ziga tegishli yoki ijaraga olingan yer uchastkasida amalga oshiriladigan tadbirkorlik turidagi xususiy qishloq xo‘jaligi korxonasi

(lot. og‘irlik, qadoq) Angliyada va boshqa ba’zi mamlakatlarda 453,6 grammga teng og‘irlik o‘lchovi

Pul birligi: Shimoliy Amerikadagi mustamlakalarda o‘ldirilgan har bir hindu uchun 50– 100 funt sterling to‘langan, bu mablag‘ yaxshi yer uchastkasini sotib olishga yetarli edi

• 1. Angliya Angliyada parlament bilan qirol tarafdorlari o‘rtasidagi urush (1642–1648); parlamentning to‘liq g‘alabasi bilan yakunlandi
• 2. AQSH AQSHda 1861–1865-yillarda Shimol va Janub o‘rtasida bo‘lib o‘tgan urush; Shimolning g‘alabasi va qullikning to‘liq bekor qilinishi bilan yakunlangan, mohiyatiga ko‘ra burjua- demokratik inqilob edi

1804-yilda Napoleon nashr etgan burjua huquqi normalari to‘plami; mulk huquqini, xususiy tadbirkorlik erkinligini va oilaviy huquq normalarini ta’minladi

Galileo Galiley Kopernik ta’limotini (Yer Quyosh atrofida va o‘z o‘qi atrofida aylanadi) davom ettirib asos solgan nazariya

Buyuk Britaniyaning Hindistondagi barcha mustamlakalarini boshqaruvchi; bu lavozimga «Ost Indiya» kompaniyasining Kalkutta shahridagi gubernatori tayinlandi

Mustamlakada vitse-qirol kabi butun hokimiyatga va keng huquqlarga ega bo‘lgan boshliq; unga viloyatlarning gubernatorlari bo‘ysungan

Fransiyada 1302–1789-yillarda faoliyat yuritgan oliy tabaqaviy vakillik organi — barcha tabaqa va barcha provinsiyalar vakillari yig‘ilishi. Angliyada bu organ «parlament» deb ataladi

1815-yil Vena kongressida imzolangan aktga binoan Muqaddas Rim imperiyasi o‘rnida tuzilgan 34 ta mustaqil davlat va 4 ta erkin shahardan iborat ittifoq; Avstriya vakili uning doimiy raisi sanalardi

Odam boshini tanasidan judo qilish orqali o‘lim jazosini amalga oshirish mexanizmi. Birinchi marta 1792-yilda fransuz vrachi Jozef Gilotenning taklifi bilan Fransiyada qo‘llanilgan va 185 yil davomida ishlatilgan

XVI–XVIII asrlarda Fransiyada protestant (kalvinizm) tarafdorlari; ular odam o‘z ruhini cherkov aralashuvisiz ham qutqarishi mumkinligiga ishonishgan, dabdabali marosimlar va ortiqcha xarajatlarga qarshi chiqishgan

O‘rab turgan olamga ilohiy emas, dunyoviy, insoniy qarash tarafdori; har bir shaxsning noyobligi va qadrini ko‘rsatishga urindilar

O‘rta asrlarda hukmron bo‘lgan, insonni aqliy, ma’naviy kamsitishga asoslangan dunyoqarash o‘rniga shakllangan yangi dunyoqarash; industrial sivilizatsiyaning ma’naviy asosi bo‘ldi

Uyg‘onish davrida insonga, tabiat va jamiyatga yangicha qarash; dastlab XIV–XV asrlarda Italiyada paydo bo‘ldi

XVI asrda Niderland inqilobi davrida Ispaniyaga qarshi mustaqillik uchun kurashgan niderland dvoryanlari; kamtarona kiyinganligi uchun ispan aristokratlari ularni shunday atagan

Yaponiyada umumiy harbiy majburiyatni joriy etgan, yevropacha nusxadagi yangi qo‘shinni shakllantirgan islohot

Turkiylar va keyinchalik Usmoniylar imperiyasida feodal yer egaligi shakli; timar yoki len egasi shaxsan harbiy yurishlarda qatnashishi va har 3 ming aqcha daromadi hisobidan bitta otliq askar olib kelishi shart bo‘lgan

Hindiston va Janubi-sharqiy Osiyoga tarqalgan sivilizatsiya; unda kishining ijtimoiy holati tug‘ilish omili, ya’ni ota- onasining jamiyatdagi o‘rni bilan belgilanadi

Hind milliy madaniyatining G‘arb madaniyati bilan yaqinlashuvi asosida yuz bergan diniy va madaniy hayotdagi chuqur o‘zgarishlar

Angliya hukumati tashkil qilgan kengash; Buyuk Britaniyaning Hindistondagi mustamlakachilik siyosatining yo‘nalishlarini belgilab borgan

Hindlarning dini; unda sigir muqaddas hisoblanadi va uning go‘shti iste’mol qilinmaydi

Ijro hokimiyatini qonun chiqaruvchi hokimiyatdan ajratish haqidagi ta’limot (Jon Lokk)

Xitoyda dehqonlar yerlarni ijaraga olib ekin ekardi; ijara haqi hosilning 50 foizini tashkil etib, dehqonlarni holdan toydirardi

• 1. Angliya 1688-yildan so‘ng Angliyada hokimiyat to‘laligicha jamlangan, Lordlar palatasi va Jamoa palatasidan iborat parlament
• 2. Italiya 1861-yili yagona Italiya qirolligida joriy etilgan, Senat va Deputatlar palatasidan iborat parlament

1852-yili Lui Napoleon Bonapart Napoleon III nomi bilan imperator deb e’lon qilingach o‘rnatilgan imperiya (1852–1870); nisbatan barqarorlik va jadal iqtisodiy yuksalish davri

Insonning faqat tabiat qonunlarini emas, jamiyat rivojlanishi qonunlarini ham anglay olishiga ishonch; Ma’rifat asrining eng muhim jihati

Ishlab chiqarishda ilmiy bilimlarning qo‘llanilishi natijasida yuz beradigan, insonning tabiatga va ishlab chiqarish tizimiga munosabatini tubdan o‘zgartiradigan inqilob; bu davrda fan asta- sekin ishlab chiqaruvchi kuchga aylandi

Prezident qasamyodi

Insonning shaxsiy hayoti jamoaga bog‘liq bo‘lmagan, faqat uning o‘ziga tegishli hodisa deb qaraladigan, inson huquqlarini jamiyat manfaatlaridan mutlaq ustun qo‘yadigan ta’limot; negizida har bir shaxsning yagona va beqiyosligini tan olish yotadi

Ruhoniylar sotgan maxsus yorliq; puldor kishilar uni hatto hali qilib ulgurmagan gunohlari uchun ham sotib olardi

Insoniyat tarixining ikkinchi bosqichi; asosi — sanoat

• 1. G‘arbiy Yevropa G‘arbiy Yevropaning ilg‘or mamlakatlarida kapitalistik jamiyat zamirida shakllangan sanoatga asoslangan yangi sivilizatsiya
• 2. Sanoat, fan va texnikaning taraqqiyotiga asoslangan jamiyat

Papa dindan qaytganlarni jazolashni topshirgan sud; dindan qaytganlar uning hukmiga ko‘ra gulxanlarda yoqildi

XIX asrning 30–40-yillarida shakllangan mafkura (asoschilari V. G. Belinskiy va A. I. Gersen); G‘arbiy Yevropa bilan Rossiya taraqqiyotidagi umumiylikni isbotlashga, G‘arb bilan aloqalarni mustahkamlashga va uning ilg‘or yutuqlaridan foydalanishga chaqirgan

Ta’sis majlisi 1789-yili qabul qilgan hujjat; so‘z va matbuot erkinligi hamda xususiy mulkning daxlsizligi kabi burjua huquqlarini e’lon qildi. Mohiyati «Ozodlik, Tenglik, Birodarlik» so‘zlarida ifodalangan

Ekinlar hosildorligi va chorvachilik mahsuldorligini oshirish, yangi texnologiyalar, mexanizatsiya, o‘g‘itlar va boshqalarni joriy etish orqali mahsulot ishlab chiqarishni ko‘paytirish

(lot. interventio – aralashuv) bir yoki bir necha davlatning boshqa bir davlat ichki ishlariga zo‘rlik bilan aralashuvi, uning hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi qaratilgan harakatlari

Asosini islom dini tashkil qiladi; bu din musulmonlarning dunyoqarashini ham, hayot tarzini ham belgilaydi. Barcha musulmonlarning tengligiga asoslangani uchun keng tarqaldi; Yangi davr boshlarigacha Yevropaga nisbatan ilg‘or sivilizatsiya o‘chog‘i edi

Meydzi islohotlaridan so‘ng Yaponiyada joriy etilgan yagona pul birligi

Reformatsiyaga qarshi kurashish uchun Rim papasi 1540-yili ta’sis etgan orden (Iyezus — Iisus, Iso); oldiga «adashgan olomonni cherkovga qaytarish» vazifasi qo‘yilgan, asoschisi Ignatiy Loyola

1830-yil iyulda inqilobdan so‘ng yirik burjuaziya Lui Filippni taxtga o‘tqazib, monarxiyani saqlab qolgan davr; yangi konstitutsiyada so‘z, matbuot, yig‘inlar erkinligi e’lon qilindi

XVIII asr o‘rtalarida Xitoy hukumati Guanchjoudan tashqari barcha shaharlarda yevropaliklar bilan savdo qilishni taqiqlab yuritgan siyosat

Ispanlardan ozod bo‘lishga harakat qilgan Jazoir aholisi jihod bayrog‘ini ko‘targan musulmon korsarlarni qo‘llagan

So‘l deputatlar; ko‘pchiligi Jironda departamentidan saylangani uchun shunday nom olgan

• 1. Boburiylar imperiyasi (Hindiston) Musulmon bo‘lmaganlardan olinadigan soliq; Akbarshoh uni bekor qilgan, Avrangzeb qaytadan tiklagan
• 2. Eron Safaviylar davlatida dehqonlar to‘laydigan soliq bilan birga olingan soliq; XVIII asrda keyingi hukmdorlar uning miqdorini oshirdilar

XVII asrda paydo bo‘lgan an’anaviy yapon teatri (qo‘shiq, raqs, mahorat); aktyorlari faqat erkaklar bo‘lib, yuzlari murakkab usulda grim qilinardi

XIX asrda Xitoyda tasviriy san’at, musiqa, teatr bilan birga rivojlangan san’at sohasi

Protestantlikning Jeneva shahrida fransuz Jan Kalvin asos solgan oqimi; ta’limotining asosi «Duo o‘qi va ishla!» shiori bo‘lib, yangi zodagonlar va burjuaziyaga ma’qul keldi

• 1. O‘z egasiga daromad keltiruvchi xususiy mulk (fabrika, zavod, kon, bank va boshqalar) va mablag‘, o‘zini o‘zi ko‘paytiruvchi sarmoya; uning asosida erkin tadbirkorlik faoliyati yotadi
• 2. Tom ma’noda, real qiymatga ega bo‘lgan va foyda keltiradigan hamma narsa; boylik keltirishi mumkin bo‘lgan barcha mulk: yer, pul, uy, mehnat qurollari, mexanizmlar, ixtirolar

Burjua jamiyatidagi hukmron sinf vakili, kapital egasi, yollanma mehnatdan ekspluatatsiya qiluvchi

XVI asrdan dastlab G‘arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada shakllangan yangi jamiyat; nomi «kapital» so‘zidan olingan, unda xususiy mulk va yollanma mehnatdan foydalanuvchilarga keng imkoniyatlar yaratildi

Manufaktura egasi mahsulotni bozorda sotib, foydaning bir qismini yollanma ishchilarga ish haqi tarzida beradigan munosabatlar; asta-sekin feodal munosabatlarni siqib chiqardi

XIX asr boshlarida Rossiyada shakllana boshlagan kapitalistik xo‘jalik shakli; shunga qaramasdan Rossiya qoloq agrar mamlakat bo‘lib qolaverdi

Rivojlanishi uchun ikki muhim shart zarur bo‘lgan tuzum: kapital to‘plash imkoniyatining paydo bo‘lishi va erkin ishchi kuchining mavjudligi

Yevropada XV–XVII asrlarda keng tarqalgan yelkanli kema turi

(ital. «ko‘mirchilar») 1807–1832-yillarda Italiyada faoliyat yuritgan yashirin inqilobiy jamiyat. Karbonariylarning asosiy maqsadi monarxlar zulmini yengish va konstitutsiyaviy hukumat o‘rnatish edi

Yamanning bir necha asrdan beri ziravorlar savdosini nazorat qilib kelgan Adan shahri savdogarlarining uyushmasi; XV asrda inqirozga yuz tutdi

Dengizchilarning kashfiyotlari, dengiz oqimlari va shamol yo‘nalishi to‘g‘risidagi bilimlar natijasida rivojlangan soha

Hindu qishloqlarining boshlig‘i; hokimiyati nasliy bo‘lgan

Hind jamiyatida odamlar bo‘lingan guruhlar; insonning jamiyatdagi o‘rni uning qaysi kastaga mansubligi bilan bog‘liq

Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasidagi Osiyo va Kavkazorti uchun raqobat; uni Birinchi rus–eron urushi boshlab bergan

Qirol tarafdorlari; uning armiyasida otliq qo‘shin asosiy kuchni tashkil qilgani uchun shunday atalgan

Feodal munosabatlar Yevropaning boshqa hech bir mamlakatidagidek mukammal bo‘lmagan holat; butun XVII asr davomida uning vatani Fransiya bo‘lib qoldi

Rus arxitekturasi uchun xarakterli yo‘nalish; insonning Vatan oldidagi burchini, faxr tuyg‘usini, davlatning birlamchiligi va qudrati g‘oyasini aks ettiradi

• 1. Germaniya Mustaqil davlatlar ittifoqi; German ittifoqi shunday ko‘rinishda bo‘lib, unga kiruvchi davlatlar orasida uzviy bog‘liqlik, umumiy qonunchilik, umumiy armiya, umumiy moliya va diplomatik vakolatxonalar yo‘q edi
• 2. AQSH 1861-yil fevralda AQSHdan ajralib chiqqan janubiy shtatlar tashkil qilgan ittifoq

Xitoyliklar dunyoqarashining asosi bo‘lgan ta’limot; Minlar davrida olim Van Yanmin uni o‘zgargan tarixiy vaziyatga mos ravishda yangicha sharhlay boshladi

• 1. Ispaniya 1510-yildan XVII asr o‘rtalarigacha davom etgan Amerikaning ichki hududlarini o‘zlashtirish va dastlabki qo‘rg‘onlar qurish jarayoni
• 2. Ispaniya, Portugaliya Amerikani zabt etish

• 1. Ispaniya Amerikani bosib olganlar; dastlab qimmatbaho metallarni qo‘lga kiritish, XVI asrning 30-yillaridan ruda konlarini ekspluatatsiya qilish bilan shug‘ullangan
• 2. Ispaniya, Portugaliya (isp. bosqinchi) XV asr oxiri — XVI asrlarda, Yangi Dunyo — Amerikani mustamlaka qilish davrida ispan yoki portugal bosqinchilari

• 1. (lot. ruxsat, yon berish) davlat korxonalarini, mulkini muayyan muddatga chet el kapitaliga berish haqidagi kelishuv, shartnoma
• 2. Eron Yer, kon va shu kabilardan foydalanish haqida davlat bilan ayrim kapitalist yoki firma o‘rtasida tuzilgan shartnoma

• 1. Angliya Monarx hokimiyati, uning huquqlari konstitutsiya bilan cheklangan davlat tuzumi; Angliyada 1688-yildan cheklangan yoki konstitutsion monarxiya o‘rnatildi
• 2. Fransiya Qirol hokimiyati konstitutsiya bilan cheklangan tuzum; Fransiyada 1791-yilgi ilk konstitutsiya bilan o‘rnatildi

Fransiya burjua inqilobi yillari Direktoriya o‘rniga joriy etilgan ijroiya hokimiyatining uchta rahbaridan biri. Konsullik 1799–1804-yillari amal qilgan

Kongress iqtisodiyotni boshqarish uchun tuzgan, mustaqillik tarafdorlari boshqargan tashkilot

Reformatsiyaga qarshi kurash; katolik cherkovi tomonidan protestantlarga qarshi qo‘llanilgan barcha tadbirlar

Maxsus masala bo‘yicha ko‘p tomonlama xalqaro shartnoma, bitim (odatda, davlatlar o‘rtasida)

1792–1795-yillarda Fransiyaning oliy qonun chiqaruvchi organi

Ispan mustamlakalarida shahar va qishloq okruglarini boshqargan amaldor

Jazoirda ispanlarga qarshi jihod bayrog‘ini ko‘targan musulmon dengiz qaroqchilari; yetakchilari Aruj, keyin Xayriddin Barbarossa

Savdogarlar va bankirlar orasida keng tarqalgan xat; savdogar shu xat vositasida Samarqand, Jidda, Maskat, hatto Astraxanda ham osongina pul olishi mumkin bo‘lgan

Lotin Amerikasiga birinchi ko‘chib kelgan ispan va portugallarning avlodlari

• 1. Rossiya Dehqonlarning biriktirilgan hududni hokimiyat ruxsatisiz tark etishini, qochib ketganlar majburan qaytarilishini, ma’lum bir feodalning ma’muriy va sud hokimiyatiga bo‘ysunishini ta’minlaydigan huquqiy normalar majmuasi
• 2. Rossiya Dehqon qaramligining eng to‘liq va og‘ir shakli: dehqonlarning yerga bog‘lanishi (rus tilida – krepost), ya’ni yer uchastkalarini tark etishining taqiqlanishi, yer egasining ma’muriy va sud hokimiyatiga bo‘ysunishi

XVI–XVII asrlarda Xitoy teatr san’atining eng mashhur turi, umummilliy teatr; uning asosida Pekin operasi shakllangan

Muqaddas Rim imperiyasi tarkibidagi knyazlik; masalan, Saksoniya, Bavariya, Brandenburg kurfyurstliklari

Ma’lum iqtisodiy tizimda xo‘jalik yuritishning turli shakllari mavjudligi (masalan, bozor bilan sust bog‘langan patriarxal, yarim natural xo‘jalik; mayda tovar ishlab chiqaruvchi xo‘jalik (hunarmandlar, kosiblar); kapitalistik va boshqalar)

(lot. keng yer-mulk) Lotin Amerikasida yevropaliklarga tegishli yirik yerga egalik shakli

O‘rtayer dengizi sharqiy hududlarining umumiy nomlanishi

Fransiyadagi pul birligi: 1788-yilga kelib davlatning tashqi qarzi besh milliard livrga yetgan

Sanoat to‘ntarishi davrida ishchilarning birinchi ommaviy harakati — mashina va dastgohlarni buzuvchilar harakati; ishtirokchilari afsonaviy ishchi Ned Ludd nomi bilan o‘zlarini «luddchilar» deb atadilar

Martin Lyuter tarafdorlari; ular o‘z mazhabi va cherkovini tashkil qildilar

Mahalliy knyazlar hokimiyatini tugatgan islohot; joylarda hokimiyat imperator tayinlaydigan gubernatorlar qo‘liga o‘tdi

XVIII asr Yevropa tarixiga shu nom bilan kirdi; uning g‘oyalari Angliya, Fransiya, Germaniya, Italiya, Rossiya va Shimoliy Amerikaga tarqaldi

• 1. Fransiya Monteskyo, Russo va Volter kabi fransuz faylasuflari; turli tabaqa kishilari bir-biridan farq qilmaydi, demak, bir xil huquq va erkinliklarga ega bo‘lishi lozim, deb ta’kidlaganlar
• 2. Usmoniylar imperiyasi Ma’rifat va taraqqiyot g‘oyalarini targ‘ib qilgan, Turkiyani modernizatsiya qilish tarafdori bo‘lgan yangi turk adabiyoti vakillari (Ibrohim Shinasi, Namiq Kemal, Ziyobey va boshqalar)

XVIII asrning buyuk g‘oyaviy harakati: ishtirokchilari — ma’rifatparvarlar insonning tuganmas kuch va imkoniyatlariga ishonib, ommani ma’rifatli qilishni zarur deb bildi; cherkov ta’limoti, absolyutizm va feodal tartiblarni tanqid qildi. Eng mashhurlari — Volter, Monteskyo, Russo, Didro, Adam Smit

Rivoyatga ko‘ra 1000 yil avval yo‘qolgan 12-imom; bobiylar uning Yer yuzida adolat o‘rnatish uchun tashrif buyurishini kutganlar

Xitoyda provinsiya (viloyat)larni boshqargan oliy tabaqaga mansub zodagonlar. Mandarin so‘zi portugalcha «mandar» — «boshqarmoq», «idora etmoq» ma’nosini bildiradi; ularning o‘rnini hayvonlar, o‘simliklar rasmlari bilan bezalgan kiyimiga qarab bilish mumkin edi

Mehnat taqsimoti va qo‘l hunari texnikasiga asoslangan korxona; bitta katta bino ostida ko‘plab hunarmandlar har biri bitta ish bilan shug‘ullangan

• 1. Amerika Yevropalik va hindularning nikohidan tug‘ilgan farzandlar
• 2. Lotin Amerikasi Yevropalik va hinduning aralash nikohidan paydo bo‘lgan aholi guruhi; fuqarolik huquqlaridan mahrum bo‘lgan

Mustamlakalarga egalik qilgan davlat (Ispaniya, Portugaliya); mustamlakalarning butun iqtisodiy rivojlanishi metropoliyalar manfaatlariga bo‘ysundirilgan, ular uchun Yangi Dunyo oltin, kumush va plantatsiya mahsulotlari manbai edi

1868–1869-yillardagi syogunatni tugatib, imperator hukmronligini tiklagan voqealar va keyingi islohotlar; imperator Musuxito hukmronligi rasman «Meydzi» deb atalib, «ma’rifatli boshqaruv»ni anglatardi

(yap. izzat-hurmatli darvoza) Yaponiya imperatorining qadimgi unvoni

1848-yilgi inqilob paytida Prussiya qiroli unga saylov belgilashga va konstitutsiya ishlab chiqishga va’da bergan

1789-yilda uchinchi tabaqa deputatlari o‘z yig‘ilishini shunday deb e’lon qildi; Milliy kengash absolyutizmni tugatishga qaror qildi

Buyuk fransuz inqilobi davridagi Fransiyaning (1789– 1791) oliy vakillik va qonun chiqaruvchi organi. General shtatlar o‘rniga tuzilgan

Ilgari asosan tor doiradagi saroy ahliga xizmat qilgan tasviriy san’at ko‘rinishi

Maxfiy Kengashdan ajralib chiqqan, asosiy vazirlardan iborat kollegiya; qirol hukumatiga aylanib, parlament oldida hisobdor bo‘ldi, hukumatni parlamentda ko‘pchilik o‘ringa ega partiya lideri shakllantiradigan bo‘ldi

(fr. — diniy tashkilot) cherkov tomonidan o‘z dinini targ‘ib qilish va boshqa dindagilarni o‘z e’tiqodiga o‘tkazish uchun yuborilgan shaxs

Biror dinga e’tiqod qiluvchi xalqlar orasida boshqa bir dinni targ‘ib qilish

• 1. Germaniya XVI asrda Germaniyada protestantizm va isloh qilingan katolitsizmning qaror topishi bilan boshlangan yangilanish jarayonlari: aholi o‘rtasida intizom kuchaydi, boshlang‘ich va universitet ta’limi keng yoyildi, yangi axloq normalari shakllandi
• 2. Yaponiya Zamonaviylashtirish: Meydzi davrida hukumat milliy an’analardan voz kechmagan holda G‘arb namunasida Yaponiyani zamonaviylashtirish vazifasini qo‘ydi

Ispaniyada majburan xristian diniga o‘tkazilgan andalusiyalik musulmonlar; Xayriddin 70 mingini Jazoir va Tunisga olib keldi

• 1. Amerika XVII asr o‘rtalaridan boshlab yevropaliklar va qora tanlilarning nikohidan tug‘ilgan farzandlar
• 2. Lotin Amerikasi Yevropalik va afrikalikning aralash nikohidan paydo bo‘lgan aholi guruhi; fuqarolik huquqlaridan mahrum bo‘lgan

Davlatga qarashli yerlar

Yevropada kelgusida ro‘y berishi mumkin bo‘lgan inqiloblarga qarshi birgalikda kurashish maqsadida 1815- yili Rossiya, Avstriya va Prussiya monarxlari tuzgan ittifoq

1776-yil 4-iyulda qabul qilingan, asosan T. Jefferson tayyorlagan hujjat; yangi davlatning qaror topganligini e’lon qildi, davlat qurilishining asosi sifatida xalq suvereniteti prinsipini, xalqning yashash, ozod bo‘lish va tenglikka huquqini e’tirof etdi

XIX asr 60–70-yillarida Rossiyada shakllangan harakat; yo‘lboshchilari M. A. Bakunin, P. L. Lavrov, P. N. Tkachyov bo‘lib, unda uchta asosiy oqim bo‘lgan: anarxistik (isyonchilik) – har qanday hokimiyatga qarshi; tashviqotchilik – dehqonlarni tashviqot orqali inqilobga tayyorlash; fitnachilik – inqilobni fitna yo‘li bilan ozchilik tomonidan amalga oshirish

• 1. Yangi yerlarning ochilishi va mustamlakaga aylantirilishining muhim natijasi; Yevropada dastlabki kapitalning jamg‘arilishiga turtki bo‘ldi
• 2. G‘arbiy Yevropa Universal ekvivalent – pul bo‘lib xizmat qiladigan qimmatbaho metallar qiymatining pasayishi tufayli tovarlar narxining sezilarli darajada oshish jarayoni; Amerikadan ko‘plab oltin va kumush keltirilishi natijasida yuz berdi

Xitoyda soliqlar natural holda — sholi bilan olinar edi; faqat XVI asrdan soliqlar kumush tanga bilan to‘lana boshlandi

Efiopiya hukmdori shunday atalardi

Reformatsiya tufayli boshlangan, Ispaniya hukmronligiga qarshi xalq harakati; eski tartiblarning yangisi bilan almashinishiga olib keldi

Akbarshohning hududiy-ma’muriy islohoti natijasida imperiya noiblar tomonidan boshqariladigan hududlarga ajratildi

Eng muhim davlat lavozimlariga o‘z odamlarini qo‘yib olgan asilzodalar partiyasi; tevongun uning zo‘ravonligiga chek qo‘ydi

Boris Godunov vafotidan keyingi davr: qisqa vaqt ichida bir nechta podsho almashdi, boyarlar ta’siri kuchaydi, Polsha va Shvetsiya Rossiya ichki ishlariga aralashdi, Polsha Moskvani egallab oldi

Ivan Grozniy davrida podshoning yakkahokimligini o‘rnatish, boyarlarning mustaqilligiga barham berish va dushmanlarini zo‘rlik va terror vositalari bilan bostirish siyosati (1565–1572)

Asosan Yevropadan, birinchi navbatda Angliya va Irlandiyadan kelgan ko‘chmanchilar istiqomat qilgan hududlar (Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya); mahalliy aholi yashaydigan boshqa hududlarga nisbatan imtiyozli mavqega ega edi

1795-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra qonunchilik korpusining ikkinchi palatasi; ijro hokimiyati — Direktoriyani tayinlagan

(1600–1858) «Ost Indiya» (Hindiston va Janubi-sharqiy Osiyo) va Xitoy bilan savdo qiluvchi xususiy kompaniya, Angliya hukumatining bosib olingan hududlarni ekspluatatsiya qilish apparati. Hindistondan Yevropada sotish uchun gazlama, ip, indigo, afyun, selitra olib ketar edi

1871-yili 72 kun faoliyat yuritgan hokimiyat; Fransiya tarixining keyingi davri uchun respublika tuzumini uzil-kesil o‘rnatdi

Toifalar vakillaridan iborat organ; Genrix VIII uni o‘ziga bo‘ysundirgan, 1688-yildan boshlab eng muhim masalalarni qirol emas, parlament hal qiladigan bo‘ldi

Plantatsiya egasi; AQSH plantatorlari qullarni shafqatsiz ekspluatatsiya qilish evaziga juda katta boylik orttirgan

• 1. Fransiya Vest Indiyadagi xo‘jaliklar; fransuz kemalari ularga Afrikadan qora tanli qullarni eltar, ulardan shakarqamish, kofe, indigo va paxta olib kelardi
• 2. Lotin Amerikasi (lot. o‘simlik ekish) yirik dehqonchilik xo‘jaligi. Bunday xo‘jaliklarda, asosan, tropik, subtropik ekinlar — paxta, choy, shakarqamish, kofe va boshqalar yetishtiriladi

Shimoliy Amerikada kapitalistik tuzum rivojlanayotgan sharoitda saqlanib qolgan qullar mehnati; XVII asrdan boshlab Afrikadan ko‘plab qora tanli qullar olib kelindi. Inqilobdan keyin ham janubiy shtatlarda saqlanib qoldi

Qullar mehnatiga asoslangan, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, asosan, katta foyda keltiradigan paxta yetishtiradigan xo‘jalik

Rus hukmdorining unvoni; 1547-yili Ivan IV Rossiya tarixida birinchi bor podsholik tojini kiydi. Bu unvon uni G‘arbiy Yevropa qirollari bilan tenglashtirdi

Dvoryanlarga harbiy yoki davlat xizmati uchun to‘lov sifatida berilgan yer

Yer egasi; krepostnoy dehqonlar unga qaram bo‘lgan, 1803-yildan pomeshchiklarga dehqonlarni to‘lov evaziga ozod qilishga ruxsat berildi

Insoniyat tarixining uchinchi bosqichi; asosi — axborot va xizmat ko‘rsatish sohasi

Sulton in’om qiladigan unvon; masalan, sulton Misr hukmdori Muhammad Aliga posho unvonini in’om qilgan

AQSHda ijro hokimiyatini boshqarish uchun 4 yil muddatga saylanadigan va keng vakolatlarga ega bo‘lgan lavozim; birinchi prezident — Jorj Vashington (1789)

Fransiyada 1848-yili mamlakatda tartib o‘rnatish uchun joriy etilgan, katta vakolatlarga ega lavozim; prezidentga hukumat tuzish va uni iste’foga chiqarish huquqi berildi

• 1. G‘arbiy Yevropa Faqat o‘z mehnatini sotish, yollanma mehnat evaziga tirikchilik qiladigan, hech qanday kapitalning foydasi hisobiga yashamaydigan ijtimoiy sinf — ishchilar
• 2. Angliya (Buyuk Britaniya) Sanoat to‘ntarishi natijasida paydo bo‘lgan yangi sinf — ishchilar

O. Kromvel o‘rnatgan boshqaruv; ijro hokimiyati to‘liq protektor qo‘liga o‘tdi

Pravoslav va katolik cherkovlari bilan birga xristianlikning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylangan ta’limot

Reyxstagdagi katoliklarning tashabbusiga norozilik bildirgani uchun shunday atala boshlagan M. Lyuter tarafdorlari

Kapitalizm rivojlanishining Germaniyada qaror topgan yo‘li: krepostnoy pomeshchik xo‘jalik shakli kapitalistik xo‘jalikka juda sekinlik bilan rivojlanib kiradi; feodalizm elementlari saqlanib qolgan, burjuaziya siyosiy hokimiyatga ega emas, demokratiya rivojlanmagan

Angliyada kalvinistlar shunday atalgan; ular cherkovni mo‘l-ko‘lchilik bilan o‘tadigan diniy ibodatlardan «tozalash»ga urindilar

Axloq qoidalariga qat’iy amal qilish, ehtiyojlarning o‘ta cheklanishi, tejamkorlik, mehnatsevarlikka xos bo‘lgan hayot tarzi; keyinchalik inqilobiy harakatning mafkuraviy asosi bo‘ldi

Mustamlakalar vakillarining yig‘ini: Birinchi Qit’a Kongressi 1774-yil Filadelfiyada yig‘ilib, Britaniya siyosatini qoraladi; Ikkinchi Qit’a Kongressi mustaqillik uchun urush boshlashga qaror qildi

• 1. Fransiya, Angliya (Buyuk Britaniya) Napoleon tomonidan Yevropaning barcha portlari ingliz kemalari uchun yopilishi; Angliya savdosi uchun katta yo‘qotish bo‘ldi
• 2. Fransiya, Angliya (Buyuk Britaniya) Napoleonning Buyuk Britaniyaga qarshi siyosati: Napoleonga qaram barcha davlatlarning Buyuk Britaniya bilan savdo-sotiq qilishi taqiqlandi; maqsadi Buyuk Britaniyani bo‘ysundirish edi

1785-yilda Koreyada tuzilgan hujjat; zaiflashayotgan feodal tuzumni mustahkamlashga bo‘lgan urinishlar (qirol Yeongjo islohotlari) unda o‘z ifodasini topdi

• 1. Afrika XV asrdan Sudan orqali arab dunyosi va Yevropaga qora tanli qullarni keltirib sotish; arablar va yevropaliklar uchun foydali ish, afrikaliklar uchun katta fojia bo‘ldi
• 2. Afrika, Portugaliya Yevropaliklarning Afrikadan qullarni ovlab, okean orqali Amerikaga olib ketishi; Atlantika okeani orqali qul savdosida 60–70 million afrikalik halok bo‘ldi. Afrika xalqlari rivojiga juda katta zarar yetkazdi
• 3. Afrika Qullarni sotish; yevropaliklar u bilan XV asr o‘rtalaridan XIX asr 70-yillarigacha shug‘ullangan, Sudanda eng «foydali» hunarga aylangan; Afrika aholisining tabiiy rivojini to‘xtatib, Yevropa va Amerikaning gullab-yashnashiga xizmat qildi

Otasi turk, onasi arab bo‘lganlar shunday atalgan; XVIII asr boshlarida Liviyada Ahmad Karamanli boshchiligida ularning hokimiyati o‘rnatildi

Parlamentning quyi palatasi; 1832-yilgi islohotdan so‘ng davlat budjetini nazorat qilish huquqini saqlab qoldi, hukumat faqat uning oldida javobgar bo‘ldi, u ishonchsizlik bildirsa hukumat iste’foga chiqishga majbur bo‘lardi

Hind malikasi; masalan, inglizlarga qarshi isyonchilarga rahbarlik qilgan rani Lakshmi Bay

Bozorlarda mahsulot ko‘payishi natijasida uni ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar o‘rtasida paydo bo‘lgan bellashuv; kasodga uchramaslik uchun mahsulotni tez, sifatli va arzon ishlab chiqarish talab qilinardi

Odamlarning irqlarga bo‘linishini va bir irqning boshqasidan (qolganlaridan) ustunligini tasdiqlovchi mafkura yoki qarashlar tizimi; qulchilikning eng g‘ayriinsoniy ko‘rinishi sifatida shakllangan

G‘arbiy Yevropada xristianlik (katolik) cherkovini isloh qilish uchun boshlangan harakat; 1517-yili Germaniyada Martin Lyuterning «95 tezislar»i bilan boshlandi

Mehnat daromadi va kapital qo‘yilmalardan olingan daromaddan tashqari har qanday daromad

• 1. Angliya 1649-yil 19-mayda qirollik hokimiyati va lordlar palatasi bekor qilingach, Angliya respublika deb e’lon qilindi
• 2. Fransiya Monarxiya bekor qilingach o‘rnatilgan tuzum: 1792- yil 22-sentyabrda Konvent Fransiyada respublika tuzumini o‘rnatish to‘g‘risida dekret qabul qildi

• 1. Germaniya Germaniya parlamenti; unda ko‘pchilik bo‘lgan katoliklar Reformatsiya yutuqlarini bekor qilish tashabbusi bilan chiqdi
• 2. Germaniya (Muqaddas Rim imperiyasi) Muqaddas Rim imperiyasining oliy qonun chiqaruvchi organi; unda yuqori tabaqa vakillari majlis qurardi

1847-yili Kamillo Kavur nashr qilgan gazeta nomi; keyin Italiyani birlashtirish uchun kurash davrining umumiy nomiga aylandi

Hind hukmdori (knyaz); Hindistonni zabt etish jarayonida hind rojalarining xazinalari Angliyaga tashib ketildi

Ta’sis majlisi deputatlaridan qirol tarafdorlari bo‘lganlar («royal» — «qirol»)

Hindu va afrikalikning aralash nikohidan paydo bo‘lgan aholi guruhi; fuqarolik huquqlaridan mahrum, zobit va amaldor lavozimlarini egallay olmagan

Rus podshosining hukmronligi

• 1. Yaponiya Yevropa dvoryanlariga monand oliyhimmat ritsarlar; Yaponiya ular mavjud bo‘lgan Sharqdagi yagona mamlakat edi
• 2. Yaponiya (yap. xizmat qilish) feodal Yaponiyadagi mayda zodagonlar va knyazlar (daymyo)larning harbiy-feodal tabaqasi
• 3. Yaponiya Doimiy harbiy xizmat qilish imtiyoziga ega bo‘lgan jangchilar; harbiy islohotdan so‘ng avvalgi mavqeyini yo‘qotib, davlat xizmatchilariga aylanishdi

Usmoniylar imperiyasida viloyatlar bo‘lingan hudud; sanjoqlarni sanjoqbey boshqarardi

Sanjoqni boshqargan; sipohiylarning harbiy harakatlarda qatnashishini, zarurat tug‘ilganda sulton farmoni ijrosini ta’minlash uning zimmasiga yuklatilgan

• 1. XVIII asr oxiri va XIX asrda fan va texnika yutuqlari natijasida mashinalar qo‘l mehnatini siqib chiqargan, manufakturalar o‘rnini fabrikalar egallagan jarayon; agrar sivilizatsiyadan industrial sivilizatsiyaga o‘tishga asos yaratdi
• 2. Angliya Manufaktura ishlab chiqarishidan mashinalar keng qo‘llaniladigan fabrika ishlab chiqarishiga o‘tish; Angliyada XVIII asr o‘rtalaridan dastlab to‘qimachilikda boshlangan, haqiqiy sanoat inqilobi edi
• 3. Angliya (Buyuk Britaniya) XVIII asr oxirida boshlanib, Angliyani fabrikali ulkan shaharlar, qudratli sanoat, murakkab mashinalarga ega ilg‘or sanoat mamlakatiga aylantirgan jarayon; aholi tarkibida ham katta o‘zgarishlarga olib keldi
• 4. AQSH XIX asr boshlarida AQSHda, avvalo, shimoliy shtatlarda boshlangan jarayon; Angliyadan ko‘plab zamonaviy mashinalar keltirildi, fuqarolar urushidan keyin yakunlandi

Styuartlar davridagi monopoliya tizimi natijasida tashqi savdoni egallab olgan londonlik boylarning qudratli guruhi

Oq tanli aholini boshqa etnik guruhlar (asosan, qora tanlilar va hindular)dan ajratish; qora va oq tanlilar uchun alohida maktablar, jamoat transportida o‘tirish zonalarini chegaralash (oqlar oldinda o‘tirishi) va hokazolarda namoyon bo‘ldi

N. M. Karamzin, V. A. Tropinin va V. A. Venetsianov kabilar ijodiga xos bo‘lgan yo‘nalish; XVIII asr oxiridan uni klassitsizm siqib chiqara boshladi

Muhammad ben Ali as-Senusiy asos solgan musulmon birodarlik jamiyati; XIX asr 40–50-yillarida Liviya ijtimoiy hayotida ta’sirli rol o‘ynagan, qarashlarida islom mistitsizmi (so‘fiylik) bilan vahhobiylik uyg‘unlashgan

XVI–XVIII asrlarda Yaponiya aholisi bo‘lingan toifalar: Si — samuraylar, No — dehqonlar, Ko — hunarmandlar, Syo — savdogarlar

Kishilar bir-biridan kapitalning mavjudligi va daromad darajasiga qarab farqlanadigan jamiyat

(yap. «xudolar yo‘li») qadimgi yapon dini bo‘lib, ezgu va yovuz ruhlarga e’tiqodni o‘z ichiga oladi. Asosiy xudo — Quyosh ma’budasi Amaterasu, rivoyatga ko‘ra Mikado uning avlodi hisoblanadi

• 1. Boburiylar imperiyasi (Hindiston), Angliya (Buyuk Britaniya) (fors. — «askar») inglizlar tomonidan mahalliy aholi orasidan yollangan askarlar
• 2. Usmoniylar imperiyasi Sulton bosib olingan yerlarni harbiy majburiyat evaziga taqsimlab bergan otliq askarlar; ular o‘z yerlarini dehqonlarga ijaraga berganlar, urushga daromadiga mos qurolli askarlar bilan kelishi shart bo‘lgan

Zemstvo sobori qarori bilan tuzilgan yangi qonunlar to‘plami; unga ko‘ra dvoryanlarni boyarlar sudiga berish taqiqlandi

Nodirshoh avvalgi shia mazhabi o‘rniga davlat dini sifatida o‘rnatgan mazhab

Yer egaligining shakli; Ismoil I Safaviy markaziy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida uni deyarli butunlay bekor qildi

(yap. qo‘mondon, lashkarboshi) O‘rta asrlarda Yaponiyadagi harbiy hukmdor. 1192–1867-yillarda Yaponiya hukmdorlari unvoni bo‘lib, ular hukmronligi davrida imperator sulolasi haqiqiy hokimiyatdan mahrum bo‘lgan. Uchta syogun sulolasi mavjud bo‘lgan: minamoto, ashikaga, tokugava

• 1. Yaponiya Yaponiyada qo‘shhokimiyatchilik, harbiy-feodal boshqaruv tizimi: mikado podsholik qilgan, lekin davlatni boshqarmagan; davlatni amalda syogunlar boshqargan
• 2. Yaponiya Yaponiyada syogun hukmronligi; feodallarning bir qismi va burjuaziya unga qarshi ittifoq tuzdi, 1868–1869- yillarda syogunat tugab, imperator hukmronligi tiklandi

• 1. Angliya Jon Lokk ta’limotiga ko‘ra insonning yashash, erkinlik va mulk huquqlari
• 2. Ma’rifat davri shakllantirgan tushuncha: ma’rifatparvarlar barcha odamlar tabiatan berilgan yashash, erkinlik va tenglik kabi huquqlarga ega deb hisoblashgan

O‘z shaxsiy muvaffaqiyatiga erishish uchun har qanday ishga, tadbirga tayyor bo‘lgan omilkor shaxs; yollanma mehnatdan foydalanar, raqobatchilik qilar va kapital yig‘ar edi

(arab. «tanzim» – «tartib o‘rnatish») 1839– 1876-yillarda Usmoniylar imperiyasining barcha sohalarini modernizatsiyalashtirish (yangilash, zamonaviy tus berish)ga yo‘naltirilgan islohotlar

Dehqonlar shaharlik xaridorlar uchun turli tovarlar — ip, mato, sopol va boshqa buyumlar tayyorlaydigan ishlab chiqarish shakli; kapitalizm qishloqqa shu tarzda kirib keldi

«Buyuk huzurhalovat samo davlati» – Xun Syusyuan o‘rnatmoqchi bo‘lgan adolat podsholigi; shu sababli harakat qatnashchilarini «taypinlar» deb atadilar

• 1. Eron Kuchsizlanib qolgan Eron Angliya, Fransiya va Rossiya bilan imzolagan shartnomalar; ular bu davlatlarning iqtisodiy va siyosiy ekspansiyasiga keng yo‘l ochib berdi
• 2. Yaponiya Yaponiyani kamsituvchi shartnomalar; 1854-yildan keyin Yevropa davlatlari syogunni ularni imzolashga majbur qildi

(lot. terror — qo‘rquv, dahshat) o‘z siyosiy raqiblarini jismoniy zo‘ravonlik ishlatish, shu jumladan, o‘ldirish orqali qo‘rqitish siyosati

«Hokim» degan ma’noni bildiradi; XIX asrda hokimiyatni egallagan hokim Li Xa In hukmronligi davri shu nom bilan mashhur

Ismoil I Safaviy suyurg‘ol o‘rniga joriy etgan yer egaligi shakli: yerni bir umrga, lekin meros bo‘lib qolmaslik sharti bilan tarqatish

Parlamentdagi asosiy partiyalardan biri; qirolning huquq va manfaatlari hamda mavjud tartiblarning buzilmasligini quvvatlardi

Bozorda sotish uchun mo‘ljallangan mahsulot; XVII asrdan Rossiyada g‘alla hamma yerda tovarga aylandi

Bozorda sotishga mo‘ljallangan mahsulot ishlab chiqaruvchi xo‘jaliklar

Kasaba uyushmalari; 1799-yilgi taqiq bekor qilingach, yangi qonun ularning faoliyatiga ruxsat berdi. Bu ishchilar huquqlarini himoya qilishda katta qadam bo‘ldi

Pul birligi: 1809-yilgi shartnomaga ko‘ra Britaniya har yili Eronga 160 ming tuman yordam puli berish majburiyatini oldi

Bir monarx boshchiligidagi davlatlar ittifoqi; 1707-yili parlament Angliya bilan Shotlandiya o‘rtasidagi ittifoq haqidagi kelishuv (uniya)ni qonunlashtirdi

Tomas Mor o‘z asarida yaratgan ideal davlat nomi; keyinchalik adolatli jamiyat tasvirlangan asarlar va g‘oyalar shunday ataladi — mavjud bo‘lmagan, xayoliy jamiyat haqidagi orzular

Shimoliy viloyatlar 1579-yilda imzolagan va ittifoq tuzgan hujjat; ular Filipp II ni taxtdan tushirilgan deb e’lon qildilar

• 1. G‘arbiy Yevropa Yangi davr boshlarida Yevropaning ko‘pgina mamlakatlari boshdan kechirgan misli ko‘rilmagan madaniy yuksalish davri; olimlar va ijodkorlar ideal izlab Antik davr madaniyatiga murojaat qildilar
• 2. Yevropa Yevropa tarixida XV–XVII asrlar shunday atalgan

1640-yili yig‘ilgan va uzoq vaqt tarqatilmaganligi uchun shunday nom bilan tarixga kirgan parlament; uning yig‘ilishi inqilobning boshlanishi edi

Fransuz jamiyatidagi oddiy odamlar: dehqonlar, ishchilar, burjuaziya va kambag‘allar. Birinchi tabaqa — ruhoniylar, ikkinchisi — dvoryanlar; ular aholining 6 foizini tashkil qilib, soliq to‘lamas edi

• 1. Usmoniylar imperiyasi Usmoniylar imperiyasida viloyatni boshqargan hukmdor
• 2. Liviya, Usmoniylar imperiyasi Usmoniylar sultoni tomonidan tayinlangan hokim; Liviyada qoramoniylar sulolasi ag‘darilgach, yangi tayinlangan vali yumshoq siyosat olib bordi

Qirolning parlament aktlariga qo‘yish huquqi; XVIII asrda Angliya qiroli bu huquqdan foydalanmay qo‘ydi

Parlamentdagi asosiy partiyalardan biri; parlament huquqlarini faol himoya qilardi va muhim iqtisodiy va siyosiy islohotlar o‘tkazilishi tarafdorlari edi

Ispan mustamlakasida butun hokimiyatga ega bo‘lgan boshliq: gubernatorlar va boshqa amaldorlarni tayinlar, xazina va qurolli kuchlarni boshqarar, farmonlar chiqarar, Ispaniya qiroli nomidan ruhoniylarning tayinlanishini tasdiqlar edi

Boyarlarning vorisiylik asosida egalik qilgan ota mulk yerlari

1524-yili Germaniyaning janubida boshlangan, ruhoniy Tomas Myunser boshchilik qilgan va butun Germaniyani qamrab olgan dehqonlar qo‘zg‘oloni

XVI asrda dunyoning eng aholisi ko‘p va boy qismi; asosiy belgilari — kishilarning kamtarona hayot tarzi, diniy sabr-toqat, yer egaligining o‘ziga xos shakli, hayotning davlat tomonidan tartibga solinishi

Yapon poeziyasining eng keng tarqalgan janri — qofiyalashmagan besh qator lirik she’rlar; «Tomchi suvda ummonni ko‘rish kerak» degan badiiy tamoyil asosida yozilgan

Inqilobni oxiriga yetkazishni talab qilgan o‘ta so‘l oqim; Avliyo Yakob monastirining kutubxonasida yig‘ilganligi uchun shunday atalgan

Hokimiyat yakobinchilar va ularning yo‘lboshchilari — Robespyer, Marat, Dantonga o‘tib, shafqatsiz terror boshqaruvi o‘rnatilgan davr; 1794-yilda quladi

Amerika shunday atalgan; Yangi Dunyo mamlakatlari metropoliyalar uchun oltin, kumush va plantatsiya mahsulotlari manbai edi

Insoniyat taraqqiyotining O‘rta asrlardan keyingi bosqichi; Buyuk geografik kashfiyotlardan 1918-yilgacha bo‘lgan davrni qamrab oladi va ikki bosqichga bo‘linadi

1789-yili taxtga kelgan Sulton Salim III islohotlari: armiya qayta tuzildi, harbiy bilim yurtlari ochildi, flot qayta tashkil qilindi; maqsadi markaziy hokimiyatni kuchaytirish orqali imperiya yaxlitligini asrab qolish edi

1865-yili Istanbulda tuzilgan, Turkiyada konstitutsion tuzum joriy qilishni maqsad qilgan maxfiy siyosiy tashkilot a’zolari; Yevropada bu tashkilot «Yosh Turkiya», ishtirokchilari «Yosh turklar» nomini oldi

Eski zodagonlar va ritsarlar bilan quda-andachilik qilib, yuqori martaba va unvonlar sotib olgan boyib ketgan tadbirkorlar qatlami

• 1. Usmoniylar imperiyasi Usmoniylar imperiyasining doimiy piyoda qo‘shini
• 2. Usmoniylar imperiyasi Usmoniylar imperiyasining eski armiyasi; 1826-yilda isyon ko‘targach, sulton Mahmud II ularni bir yo‘la tugatdi

Xitoydan yozuv tizimi va moddiy madaniyatning ancha qismini qabul qilgani uchun Xitoy sivilizatsiyasining bir tarmog‘i ham deyiladi; ammo undan farqli ravishda shaxsning o‘z hayot yo‘lini erkin tanlash huquqi rad etilmaydi

Qurolli kuchlarda xizmat qiluvchilar ongiga singdirilgan davlat manfaatlariga sodiqlik, imperatorga muhabbat va o‘limni nazar-pisand qilmaslik g‘oyalari

• 1. Xitoy Xitoy iqtisodiy va harbiy qoloqligi tufayli buyuk davlat maqomiga qaramasdan G‘arb davlatlarining yarimmustamlakasiga aylandi
• 2. Usmoniylar imperiyasi Qrim urushidan keyin chet el qarzlari va konsessiyalar tufayli Turkiya Yevropaning kuchli davlatlari yarimmustamlakasiga aylandi; mustamlakachi davlatlar uning siyosatini belgilay oladigan mavqega ega bo‘ldi
• 3. Eron Chet el kapitali konsessiyalar olish va pul qarz berish orqali Eronni qaram qildi; oqibatda Eron G‘arb mamlakatlari va Rossiyaning yarimmustamlakasiga aylantirildi

Osiyoda saqlanib qolgan tartib: barcha yerlarning bosh mulkdori davlat bo‘lib, hukmdor shaxsida mujassamlashgan edi; G‘arbiy Yevropa va Osiyo sivilizatsiyalari o‘rtasidagi asosiy farq

Inglizlar XIX asr o‘rtalarida Hindistonda boshlagan, ulkan mustamlakani G‘arbiy Yevropa sivilizatsiyasining yutuq va imtiyozlari hamda kamchiliklariga jalb qilish jarayoni

• 1. Osiyo Yakkalanish siyosati: O‘rta asrlarning oxirlaridan boshlab Sharq mamlakatlari shu prinsipga asoslanib, faol tashqi siyosat olib bormadi
• 2. Xitoy Xitoyning o‘zini o‘zi yakkalab qo‘yish siyosati: imperator Xitoy portlarini tashqi savdo uchun yopiq deb e’lon qildi, tashqi savdo faqat Guanchjou porti orqali olib borildi; bu feodal tartiblarning saqlanishiga xizmat qildi

Mamlakatni birlashtirish g‘oyasini ilgari surgan Juzeppe Madzini tuzgan inqilobiy tashkilot

Xususiy mulkni boshqarishning bir turi bo‘lib, yirik yer egalari bo‘lgan nemis zodagonlari xususiy xo‘jaligining kapitalistik tarzda isloh qilingan shaklidir, ya’ni ular yollanma mehnatdan foydalanganlar, lekin shu bilan birga, krepostnoylar mehnatini ham saqlab qolganlar

Syogun Yosimune joriy etgan qonunlar to‘plami; mamlakat va jamiyat hayotini tartibga solishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi

Joylarda tuzilgan mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari

Tabaqaviy-vakillik organi bo‘lib, podsho tomonidan muhim siyosiy masalalarni muhokama qilish va qonunlar qabul qilish uchun yig‘ilgan. Ilk bor 1549-yili Ivan IV chaqirgan

Portugallar yapon orollariga feodal o‘zaro to‘qnashuvlar avjida olib kelgan o‘qotar qurollar

Syogun Yaponiyani tashqi dunyodan ajratib qo‘ygan siyosat (XVII asrda joriy etilib, 200 yildan ortiq davom etgan): o‘zga dinlar, chetdan kitob olib kirish, yaponlarning chetga chiqishi taqiqlangan; maqsadi mustamlakaga aylanish xavfining oldini olish edi

O‘zlarini Muhammad payg‘ambar avlodlari deb hisoblovchilar; XVI asr boshida Marokash janubida yuksala boshlagan

• 1. Eron Islom dinining oqimi; Erondagi Safaviylar davlati uni davlat diniga aylantirgan
• 2. Eron Islom dinining mazhabi; Ismoil I Safaviy davrida Eronning davlat diniga aylandi

1866-yilda Prussiya Avstriya ustidan g‘alaba qozongach, Bismark Prussiya bilan Germaniyadagi boshqa davlatlar o‘rtasida tuzgan ittifoq; Bismark uning konstitutsiyasini ishlab chiqdi

1688-yili parlament Yakov II ni taxtdan mahrum qilib, taxtga Villem van Oranyeni o‘z talablari asosida o‘tkazishi; qirol hokimiyati parlament tomonidan cheklandi

(ingl. xartiya, hujjat) ingliz ishchilarining 1836–1848-yillardagi dastlabki ommaviy ijtimoiy-siyosiy harakati bo‘lib, ular mehnatkashlar ahvolini yaxshilash va aholi huquqlarini himoya qilish talablari bilan chiqdi

Krepostnoylik bekor qilingach (1861) dehqonlarga berilgan yer; dehqon unga egalik qilish uchun to‘lov to‘lashi shart edi

(«sof», «toza») 1636-yili manchjurlar sardori Abaxay o‘z davlatini shunday atadi; manchjurlarning chin sulolasi 1644- yildan 1911-yilgacha Xitoyda hukmronlik qildi