9-sinf O‘zbekiston tarixi

Aholining ijtimoiy va ma’naviy hayotini tartibga solish vazifasi yuklatilgan mansab egasi

Kosiblar to‘qigan tovlanma mato; talab yuqori bo‘lgan

• 1. Shayboniylar davlati Bedazorlardan undirilgan soliq
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Ashtarxoniylar davrida aholi to‘lagan soliqlardan biri

Bo‘z to‘n tikish uchun to‘qilgan yo‘l-yo‘l gazlama

Ko‘p yillik ekinlarni bir dalada boshqa turdagi o‘simliklar bilan ma’lum bir ketma-ketlikda ekib borish tajribasi

• 1. Qo‘qon xonligi Oqsoqollik ma’muriy birligini (oqsoqollar bilan birga) nazorat qilgan mansabdor; xonlik aminliklarga ham bo‘lingan
• 2. Qo‘qon xonligi Mahalliy boshqaruvdagi amaldor; soliq tizimi mansabdorlariga yordam bergan

Mang‘itlar chingiziy bo‘lmaganligi uchun Muhammad Rahimbiy o‘zini xon emas, amir deb e’lon qilgan; shundan boshlab davlat Buxoro amirligi deb yuritilgan

Davlat yerlari – xonga qarashli yerlar, o‘rmonlar, to‘qaylar; ulardan keladigan barcha daromad xon ixtiyorida bo‘lgan. Yirik dehqonlarga ijaraga berilib, hosilning 1/5 qismi soliq sifatida olingan

Soliq tizimida faoliyat yuritgan mansabdor; faoliyati sarkor tomonidan nazorat qilingan

Mulkchilik, ishlab chiqarish va taqsimot davlat tomonidan qat’iy belgilab qo‘yiladigan tartib; o‘zgarmas, turg‘un va islohotlarga toqatsiz jamiyat

• 1. Xiva xonligi Xonning qarorgohi; poytaxt shahar boshqaruvi masalalari shu yerda hal etilgan
• 2. Xiva xonligi Xiva xonining saroyi

Anhor, kanal. Munis sug‘orish inshootlari va yer-suv munosabatlariga doir «Arnalar» risolasini yozgan

Tarixiy hujjatlar saqlanadigan joy

Harbiy harakatlar vaqtida avangard ortidan boradigan qo‘shin qismi

Qo‘qon xonligidagi muntazam qo‘shin; sipoh (otliq), to‘pchilar va sarboz (piyoda)lardan iborat bo‘lgan

Kosiblar to‘qigan, talab yuqori bo‘lgan ipak va yarimipak mato

Harbiy harakatlar vaqtida qo‘shinning oldinda boradigan qismi

• 1. Shayboniylar davlati Shayboniylar davrida muomalada bo‘lgan oltin tanga
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Oltin tanga; XVIII asrda bir ashrafiy 50–80 kumush tangaga tenglashtirilgan

Halqa-parchinli sovutlarning keng tarqalgan turi; parchindan 3–9 qator terib tayyorlangan

Bolalar ustki kiyimi

Suv to‘plash uchun qurilgan to‘g‘on; Abdullaxon II Oqchob darasida bahorgi yog‘ingarchilikdan to‘planadigan suvdan foydalanish uchun Abdullaxon bandini qurdirgan

Doston ijrochisi; baxshilar dostonlarni dutor va g‘ijjak jo‘rligida ijro etgan

1831-yilda Muhammad Alixon joriy qilgan unvon; faqat Toshkent hokimiga berilgan, unga Turkiston, Chimkent, Avliyoota ustidan siyosiy, iqtisodiy va harbiy nazorat topshirilgan

Xonlikning ma’muriy-hududiy bo‘linmasi; bekliklarni xon tayinlagan hokimlar boshqargan

Tovlanib turuvchi yo‘l-yo‘l yarimipak mato; kamzullar asosan undan tikilgan

Qoraqalpoqlarda urug‘ yoki qabila boshlig‘i; avvallari urug‘ yig‘inlarida saylangan

• 1. Qoraqalpoqlar, Xiva xonligi Xiva xoni qoraqalpoq biylaridan biriga beradigan lavozim; Muhammad Rahimxon I Oydo‘stbiyni shu lavozimga tayinlab, katta imtiyozlar bergan
• 2. Qoraqalpoqlar, Xiva xonligi Qoraqalpoqlar Xiva xonligiga bo‘ysundirilgach xon tomonidan tayinlanadigan bo‘lgan biy; unga boshqa biylar bo‘ysungan

• 1. Rossiya Savdogarlarga solinadigan to‘lov; rus hukumati buxorolik savdogarlardan soliq olmaslik, ularga boj solmaslik haqida ko‘rsatma bergan
• 2. Qo‘qon xonligi Savdogarlardan yig‘iladigan to‘lov; 1813-yilgi shartnomaga ko‘ra Qo‘qon xoni Koshg‘arda savdogarlardan boj yig‘ish huquqini olgan

Xiva va Rossiya muzokaralarida ko‘zlangan savdo tartibi: «xazina mollari»dan boj olmaslik, qimmatbaho toshlar, rangli va qimmatli metallar bilan erkin savdo qilish

Qoraqalpoqlarda harbiy qismlarni boshqargan shaxs

Viloyat hokimining asosiy yordamchilaridan biri bo‘lgan lavozim

Haram xodimlari boshlig‘i

• 1. Shayboniylar davlati Davlat boshqaruvining oliy organi; shayboniylar davrida devonlarning vazifalari dargoh huzuridagi xizmatlar zimmasiga yuklatilgan
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Asosiy boshqaruv idorasi; ashtarxoniylar davrida ham bu mavqeyini saqlab qolgan
• 3. Qo‘qon xonligi Xonlikda davlat boshqaruvining oliy idorasi; devonlar vazifasi dargohdagi mansabdorlar zimmasiga yuklatilgan

Markaziy boshqaruvdagi ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan mansabdor

Hukmdorga qarashli yerlar; asosan zabt etilgan hududlar hisobidan shakllangan va yer solig‘i evaziga dehqonlarga ijaraga berilgan

Davlat boshqaruv tizimidagi idora; shayboniylar davrida uning ish vazifalari dargoh huzuridagi xizmatlarga o‘tib, o‘rni yo‘qolib borgan

• 1. Shayboniylar davlati Bosh vazir; mamlakatning muhim ishlari, moliya, soliq, yer-suv masalalari, mansablarga tayinlash haqida oliy hukmdorga har kuni hisobot bergan
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Moliya vaziri maqomidagi amaldor; asosan zakot yig‘ish ishlariga mutasaddi bo‘lgan, qarorgohi arkdan pastda joylashgani uchun quyi qushbegi deb ham atalgan
• 3. Qo‘qon xonligi Markaziy boshqaruvda iqtisodiy masalalar bo‘yicha mas’ul amaldor; xazinaga tushadigan mablag‘ va uning sarf-xarajati uning nazoratida bo‘lgan

Hukmron sulolaga tegishli yer-suv, mol-mulk boshqaruvi, nazorati va soliq ishlarini olib borgan maxsus tuzilma

O‘zi ergashgan g‘oyani birdan bir to‘g‘ri yo‘l deb qattiq ishonish, o‘zgalar va o‘zgacha qarashlarga nisbatan o‘ta murosasiz bo‘lish yoki ularni butunlay rad etish

Kumush va mis aralashmasidan tayyorlangan mis tanga

• 1. Shayboniylar davlati Aholining arz-dodlari va iltimoslari aks etgan xatlarni qabul qilib, ularga javob qaytaruvchi, adolat tartiblariga rioya qilinishini nazorat qiluvchi amaldor; elchilarni qabul qilish ishlarini ham tashkil etgan
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Jabrlanuvchilar arzini amirga yetkazish va javobini olib berishga mas’ul bo‘lgan shaxs
• 3. Qo‘qon xonligi Mansab va unvon; uning egalari viloyatlarga hokim etib tayinlangan

Subhonqulixon Buxoroda qurdirgan, shifoxona uchun mo‘ljallangan bino; madrasa vazifasini ham o‘tab, unda tabobat va ilohiyot ilmlari o‘rgatilgan

Erkaklar bosh kiyimi, ular uchun ziynat hisoblangan; XIX asrda kulohlar o‘rnini egallagan

Ishlab chiqarishda texnika qo‘llanilmagan sharoitda yetakchilik qilgan rivojlanish usuli; texnikaning qo‘llanilmasligi intensiv rivojlanishga to‘siq bo‘lgan

Saroy xavfsizligi, tartib va keldi-ketdidan xabardorlik yuklatilgan amaldor

Shariatga ko‘ra barcha musulmonlarga buyurilgan va bajarilishi shart bo‘lgan amallar

O‘rta asrlarda Buxoro hammomlarining nomi

Bahor gullari rangiday bezak berish san’ati

• 1. Shayboniylar davlati Hammom yerosti qismidagi chuqurlikda joylashtirilgan olovxona
• 2. O‘t yoquvchi

Qabrlar joylashgan xona; Mir Arab madrasasi go‘rxonasida Ubaydullaxon sag‘anasi, Mir Arab va uning qarindoshlari qabrlari bor

Muqaddas Qur’oni karimning 1/7 qismi ko‘chirib yozilgan kitob

Xalqqa jabr yetkazgan amaldorlarni keskin tanqid qiluvchi she’r; Maxmur ijtimoiy hajviyani yuksak pog‘onaga ko‘targan

Tugma qadaladigan ikki tomonida yoqasidan beligacha, yenglari va etagiga rangli ipdan chillak shaklida keng kashta tikilgan ko‘ylak

Geometriya; shayboniylar davrida rivojlangan fanlardan biri

Qishda va namgarchilikda kiyiladigan, yog‘ochdan yasalgan poshnali kavush

Ayollar taqinchog‘i

• 1. Xiva xonligi Xon tomonidan tayinlangan, o‘zi boshqargan hudud doirasida ma’muriy, moliyaviy va sud ishlarini amalga oshirgan amaldor
• 2. Qo‘qon xonligi Xonlikdagi mahalliy boshqaruv tizimi tepasida turgan viloyat boshlig‘i; viloyatlarga hokim tayinlash xon izmida bo‘lgan

• 1. Shayboniylar davlati Madrasa hovlisi atrofidagi xonalar (darsxonalar); Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasida
• 38. ta hujra bo‘lgan
• 2. Xiva xonligi Madrasadagi kichik xona; Sherg‘ozixon madrasasida miyonsaroy tepasidagi kichik hujralar talabalar uchun yotoqxona bo‘lgan

Astronomiya; shayboniylar davrida rivojlangan fanlardan biri

• 1. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Oliy hukmdor buyruqlarini hukumatdagi oddiy xizmatchilarga yetkazuvchi va bajarilishini nazorat qiluvchi mansabdor
• 2. Qo‘qon xonligi Xonning xos va sirdosh mulozimi

Davlat yerlarini dunyoviy va diniy amaldorlarga tortiq etish shakllaridan biri

O‘simliksimon shakldagi takrorlanuvchi taqsimlardan tuzilgan asosiy naqsh turi

Xon saroyi, boshqaruv tuzilmasi va harbiy kuchlarni ta’minlash uchun joriy etilgan turli soliqlar to‘plami

Qoraqalpoq ayollari yopib yurgan chopon

Qizil guldor matodan alohida maxsus tayyorlanib, so‘ngra to‘n yoki choponga tikiladigan yeng; qoraqalpoq kiyimlarining o‘ziga xos jihati

Doston ijrochisi; jirovlar qahramonlik dostonlarini qo‘biz jo‘rligida ijro etgan

Jangovar otlarning zirhli to‘shamasi; ikki yonlik, sag‘rinpo‘sh, ko‘krakpo‘sh, bo‘yinbog‘ va peshonabog‘dan iborat bo‘lgan

• 1. Qoraqalpoqlar Qalmiqlar – g‘arbiy mo‘g‘ullar; ularning 1635- yilda tashkil topgan davlati 1758-yilda Chin imperiyasi tomonidan tugatilgan. 1723-yildagi hujumi natijasida qoraqalpoqlar uch guruhga bo‘linib ketgan
• 2. Qo‘qon xonligi Jung‘or xonligi, 1635-yilda Ili vodiysida tashkil topgan davlat. 1758-yilda Xitoy tomonidan tugatilgan

Ayollar bosh kiyimi

Ko‘ylak ustidan kiyiladigan torroq, kalta, yengli kiyim

• 1. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Erkaklar oyoq kiyimi
• 2. Xiva xonligi Xorazmlik erkaklar kiygan poyabzal (rasmda)

Bayram kunlari chopon ustidan ba’zan belbog‘ o‘rniga bog‘langan kamar

Qoraqalpoq ayollarining mashhur bosh kiyimi; qiz uni o‘zi tikib, to‘yi kuni kiygan. Old tarafi qizil movutdan uchburchak shaklda, orqasidan uzun guldor «kokil» osilib turgan

Kitobxona boshlig‘i

Markaziy boshqaruvdagi kengash; xonlik hayotiga oid kundalik eng muhim masalalar unda hal etilgan

Oliy hukmdor va amaldorlarning xizmatidagilarni nazorat qilib turuvchi mansabdor

Qurilishda ishlatiladigan sirlangan sopol (koshinli g‘isht)

Ishqorli suv; hammomlarda unga mo‘ljallangan hovuzchalar bo‘lgan

Kigizdan konus shaklida tikilgan bosh kiyim; baland kulohlarni darvishlar, pastroqlarini mulla, qozi, ulamo va mudarrislar kiygan

Bolalar kiyimi

Qurilish ishlariga mas’ul mansabdor

Parchin qoplangan zirh; parchinlar ichki tomondan qoplangani uchun tashqaridan faqat parchin qatorlari ko‘ringan

• 1. Shayboniylar davlati Oliy hukmdor va sulolaga eng yaqin kishilardan biri; odatda hukmron sulola vakili bilan bir onani emgan shaxs
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Mamlakat miqyosidagi xavfsizlik xizmatini boshqargan mansabdor

Xonning qabulxonasi

Turg‘un holatda bir yo‘nalish bo‘ylab yadro toshlar otadigan artilleriya quroli

Dehqonchilik qilingan yer turi; maydoni suvli yerlardan kichik bo‘lgan, yarimko‘chmanchi urug‘lar asosan lalmi yerlarda yashagan

Harbiy sohada eng yuqori darajada turgan harbiy vazir

Kiyimlar majmui: yelka ichki va yelka ustki kiyimlar, bel ichki kiyimi, bosh kiyim, poyabzal, aksessuarlar va zargarlik buyumlari

• 1. Shayboniylar davlati Maktabdan keyingi ta’lim bosqichi; Shayboniyxon islohotiga ko‘ra madrasada har biri
• 8. yillik
• 3. bosqichli ta’lim joriy etilgan
• 2. Xiva xonligi Ta’lim tizimining yuqori bosqichi; odatda hukmron sulola vakillari, yirik amaldorlar tomonidan qurdirilgan
• 3. Qo‘qon xonligi Xonlik ta’lim tizimining ikkinchi bosqichi; unda tajvid, aqida, fiqh, hadis, arab tili, mantiq, tabobat kabi fanlar o‘qitilgan

• 1. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Ayollar oyoq kiyimi
• 2. Xiva xonligi Xorazmlik ayollar kiygan oyoq kiyimi (rasmda)

• 1. Shayboniylar davlati Ta’limning quyi bosqichi; bolalar
• 6. yoshidan qabul qilinib, ikki yil o‘qitilgan
• 2. Xiva xonligi Ta’lim tizimining quyi bosqichi; yirik shaharlarning deyarli har bir mahallasida bo‘lib, bolalar
• 6. (ba’zan 5) yoshdan 15–16 yoshgacha o‘qigan, odatda mahalla masjidlari qaramog‘ida bo‘lgan
• 3. Qo‘qon xonligi Xonlik ta’lim tizimining birinchi bosqichi; quyi va yuqori maktablarga bo‘lingan

O‘qituvchi

Muhammad Rahimxon I ning ma’muriy islohoti natijasida ilgarigi kent shakli o‘rniga joriy etilgan quyi ma’muriy bo‘linish

• 1. Xiva xonligi Xiva xonligida Bosh vazir shunday atalgan (Buxoro amirligidan farqli ravishda)
• 2. Qo‘qon xonligi Moliya vazirining yordamchisi

• 1. Qo‘qon xonligi Bosh vazir lavozimi; Musulmonqul mingboshi – Bosh vazir lavozimini egallagan
• 2. Qo‘qon xonligi Umarxon davridan qushbegi o‘rniga joriy etilgan bosh vazir lavozimi; uning egasiga lashkarboshilik vakolati ham yuklatilgan
• 3. Qo‘qon xonligi Qo‘qonda harbiy kuchlarga bosh qo‘mondonlik qilgan mansabdor

Qo‘lyozma kitoblarga rassomlar ishlagan rasm; shayboniylar davrida ularda oddiy xalq vakillari ham aks ettirilgan

1753–1758-yillarda amir Muhammad Rahim tomonidan chiqarilgan tanga; 1785-yilgi pul islohotidan keyin ham muomalada qoldirilgan

Mahalliy boshqaruvdagi amaldor; soliq tizimi mansabdorlariga yordam bergan

Oliy hukmdorga tegishli yilqi, ot-ulov va ularning ta’minotiga javobgar amaldor

Soliq yig‘uvchi mansabdor

• 1. Shayboniylar davlati Tungi qo‘riqlash boshlig‘i
• 2. Xiva xonligi Darvoza qo‘riqchilari boshlig‘i; Polvon darvozani bir mirshab boshchiligida yettita navkar qo‘riqlagan, Ark darvozasida ham mirshab soqchilik qilgan

Og‘irlik o‘lchovi; shayboniylar va ashtarxoniylar davridagi kumush tangalarning og‘irligi bir misqolga teng bo‘lgan

Ingichka tuya junidan tayyorlangan gazlama

She’rda fikrni yashirib ifodalash san’ati

• 1. Shayboniylar davlati Jamiyat hayotida intizom va tartibni shariat qonunlari bo‘yicha saqlab turishga harakat qilgan diniy lavozim egasi
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Ma’muriy-boshqaruv tizimida katta o‘rin tutgan, shariat asoslari va musulmon qonunshunosligi bo‘yicha keng bilimga ega bo‘lishi lozim bo‘lgan mansab egasi
• 3. Qo‘qon xonligi Aholining ijtimoiy va ma’naviy hayotini tartibga solish vazifasi yuklatilgan mansab egasi

Ayollar ko‘ylak ustidan kiygan, astar qo‘shib tikilgan kiyim; qishkisi paxta solib qavilgan. Keyinchalik o‘rnini kamzul egallagan

Amir Nasrulla islohotlari (1837-y.) natijasida tuzilgan, piyodalar (sarbozlar), navkar (otliq askar) va to‘pchilardan iborat qo‘shin; uni kiyim va qurol-aslaha bilan ta’minlash davlat zimmasida bo‘lgan

Maktubda yozilmagan barcha masalalarni og‘zaki yetkazgan elchi; shu yo‘l bilan maktublarning dushman qo‘liga tushishining oldi olingan

Hukmdor tortiq qilgan kiyimlar, harbiy asbob- anjomlar hamda soliq daftarlariga yig‘ilgan xirojni yozib boruvchi amaldor

Kigiz

Dargohdagi yirik amaldor; oliy hukmdorning eng yaqin va ishonchli kishisi, ichki va tashqi siyosat, harbiy masalalarda xonning asosiy maslahatchisi

Tasavvufning yo‘nalishi; Nodira ijodi unga asoslangan

Xattotlik san’atidagi xat turlari; Abdulazizxon bu xatlarda yuksak darajada yozish mahoratiga ega bo‘lgan

Yozuv turi; Kaltaminordagi Ogahiy fors tilida yozgan «nasta’liq» yozuvlari 1996–1997-yillarda qayta tiklangan

• 1. Temuriylar davlati Hukmdor qo‘shinidagi jangchi; qamaldagi sovuq va ochlik tufayli ko‘pgina navkarlar Boburni tashlab ketgan
• 2. Xiva xonligi Mirshab boshchiligida darvozani qo‘riqlagan soqchi; Polvon darvozani yettita navkar qo‘riqlagan
• 3. Buxoro amirligi, Xiva xonligi, Qo‘qon xonligi Tajribali otliq jangchi; odatda otda jang qilgan, zarur bo‘lsa piyoda jangchiga aylangan

Buxoro amirligidagi muntazam harbiy kuchlar

Xonliklar qo‘shinining muntazam bo‘lmagan qismi (qilquyruq, qora qozon, qora chechak, qoracherik)

Chiqindi suvlari tushib ketadigan yo‘l

Qo‘ng‘irot xonlarining dastlabki vakillari davrida faoliyat yuritgan kengash; unda umumdavlat darajasidagi, jumladan, hukmdorni taxtga o‘tqazish masalalari muhokama etilgan

Xiva va Eron o‘rtasida chegaradosh hududlarga uyushtiriladigan o‘zaro yurishlar; ularning oldini olish elchilik munosabatlarining sabablaridan biri bo‘lgan

• 1. Qo‘qon xonligi Shohruxbiy Chingiz yoki Afrosiyob avlodidan bo‘lmagani uchun to‘qib chiqarilgan afsona: unga ko‘ra Bobur oltin beshikda qoldirgan o‘g‘lini ming urug‘i topib olgan, minglar shu boladan tarqalgan
• 2. Qo‘qon xonligi Umarxonning kelib chiqishi bog‘langan rivoyat; minglar hokimiyatining qonuniyligini asoslashga xizmat qilgan

Keksa ayollar yopinchiq libosi

• 1. Xiva xonligi Quyi ma’muriyat vakili; huquq-tartibot ishlarini nazorat qilgan va yuqori organlar qarorlarining ijrosini ta’minlagan
• 2. Qo‘qon xonligi Oqsoqollik ma’muriy birligini (aminlar bilan birga) nazorat qilgan mansabdor
• 3. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Urug‘ ulug‘i; masalan, mang‘itlar oqsoqoli (ulug‘i) Jonibek

Ovulning butun hayotiga rahbarlik qilgan kengash

Xonlik ma’muriy-boshqaruv tizimining eng quyi bo‘g‘ini; tarkibiga katta bir qishloq yoki bir necha kichik qishloq kirgan

• 1. Shayboniylar davlati Shahzodalar tarbiyasiga mutasaddi bo‘lgan amaldor; odatda qabilalarning yoshi katta amirlaridan tayinlangan
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Ashtarxoniylar davrida mahalliy boshqaruv tizimida muhim rol o‘ynagan lavozim egasi
• 3. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Shahzodalar tarbiyasiga mas’ul bo‘lgan amaldor; mang‘itlar davrida Samarqand va Buxoro o‘rtasidagi yerlarning suv ta’minoti, sug‘orish masalalariga ham mutasaddi bo‘lgan
• 4. Qo‘qon xonligi Markaziy boshqaruv tizimida faoliyat yuritgan mansabdorlardan biri

Alohida bo‘lgan qiz bolalar maktabida dars bergan ayol o‘qituvchi

Egar yasaladigan qolip; egarning sakkiz bo‘lagi shu qolipda yig‘ilib, yelimlangan

Qoraqalpoqlarda boshlang‘ich ma’muriy bo‘g‘in; uning butun hayotiga Oqsoqollar kengashi rahbarlik qilgan

Askarlar uchun oziq-ovqat, ot va tuyalar uchun yem-xashak tarzida undirilgan to‘lov

Xorazmlik ayollar kiyimi; rasmda chachvon bilan birga ko‘rsatilgan

• 1. Shayboniylar davlati Oliy hukmdor chiqargan hukm va yorliqlarni ijrochilarga, tayinlangan amaldorga yetkazuvchi; harbiy harakatlar davrida qo‘shinga qo‘mondonlik qilgan
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Oliy hukmdorning yorliqlarini amaldorlarga, tegishli kishilarga yetkazuvchi, arab millatiga mansub aholi bilan shug‘ullanuvchi mansab egasi
• 3. Qo‘qon xonligi Mansab va unvon; uning egalari viloyatlarga hokim etib tayinlangan

Ayollar bosh kiyimi

Madrasa bosh tarzidagi ulkan, bezakli kirish qismi; darvoza peshtoq ostida joylashgan

O‘tsochar miltiq; Abdullaxon II davrida foydalanilgan

Eng kichik mis tanga

Abdullaxon II kumush tanqisligi sharoitida o‘tkazgan islohot: juda kichik oltin tanga zarb ettirilgan, tanga zarb etish markazlashtirilgan

Doston ijrochisi; doston qo‘lyozmalarini zo‘r mahorat bilan o‘qib yoki yoddan aytib bergan

Taxt vorisi

Taxt vorisi; odatda yosh jihatdan xondan keyin ikkinchi o‘rinda turgan shahzoda

Loysuvoq uy

Buxoro amirligidagi muntazam bo‘lmagan harbiy kuchlar

Baroqxon madrasasining to‘rt burchagidagi cho‘ziq xonalar

Shahar, yo‘llar posboni

• 1. Shayboniylar davlati Intizom va tartibni shariat qonunlari bo‘yicha saqlab turgan; qozilar oliy hukmdor – xon tomonidan tayinlangan
• 2. Qo‘qon xonligi Aholining ijtimoiy va ma’naviy hayotini tartibga solish vazifasi yuklatilgan mansab egasi

• 1. Shayboniylar davlati Qo‘shindagi qozi lavozimi
• 2. Qo‘qon xonligi Harbiy ishlar qozisi

• 1. Shayboniylar davlati Poytaxt shahar – Buxoro qozisi, bosh qozi; viloyatlar qozilari unga bo‘ysungan
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Poytaxt Buxoroning qozikaloniga muftiylarni tayinlash huquqi berilgan
• 3. Qo‘qon xonligi Sudlov va huquq-tartibot ishlariga mas’ul mansabdor

Harbiy xavf yuz berganda xalqdan undirilgan soliq

Masjidlar qoshidagi maktab; ikki-besh yil davom etgan, 10 nafardan 30 nafargacha o‘quvchini qamrab olgan

• 1. Shayboniylar davlati Ov qurol-aslahalari, ov qushlari va itlariga mas’ul amaldor
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Oliy hukmdorning ovlarda ishtiroki uchun zarur bo‘lgan ov qushlari, tozi itlar va boshqalarga mas’ul lavozim egasi; mansabga tayinlash, unvon berish, xon yorlig‘isiz ham yozma ko‘rsatmalar bera olish kabi imtiyozlarga ega bo‘lgan
• 3. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Amirlikning bosh vaziri; mang‘itlar davrida oliy hukmdordan keyingi ikkinchi shaxs bo‘lib, mamlakat boshqaruvi, moliya, soliq, xazina masalalarini nazorat qilgan, poytaxt shahar va uning viloyati hokimi ham sanalgan
• 4. Xiva xonligi Xiva xonligida soliqlar yig‘imiga, davlat moliyasiga, shuningdek, qo‘shinning shay turishiga javobgar bo‘lgan amaldor
• 5. Qo‘qon xonligi 1810-yilga qadar Qo‘qon xonligida bosh vazir vazifasini (Buxorodagidek) bajargan mansabdor

Torli musiqa cholg‘usi; o‘zbek, qozoq, qoraqalpoqlarda torli-kamonli cholg‘u sifatida mashhur

Qurol-aslahaga mas’ul mansabdor

Inshootlarni ro‘parama-ro‘para qurish uslubi; O‘rta Osiyoda qadimdan qo‘llanib kelgan, Ichan qal’a qurilishida foydalanilgan

Ikki binoning bir-biriga ro‘para joylashib, birgalikda yaxlit ko‘rinish hosil qilishi; Abdullaxon va Modarixon madrasalari bunga namuna

• 1. Buxoro xonligi (shayboniylar) Ubaydullaxon vafotidan so‘ng markaziy hokimiyat parchalanib, Buxoroda va Samarqandda alohida oliy hukmdorlar hukmronlik qilgan holat; u viloyat hokimlarining boshboshdoqligini kuchaytirgan
• 2. Shayboniylar davlati Ubaydullaxon o‘limidan so‘ng vujudga kelgan ikki hokimiyat: birinchisi Buxoroda, ikkinchisi Samarqandda

• 1. Shayboniylar davlati Savdo yo‘llaridagi yaxshi himoyalangan to‘xtash joyi
• 2. Xiva xonligi Tashqi shahar; Xivada tashqi shahar – Dishan qal’a

Aholining ijtimoiy va ma’naviy hayotini tartibga solish vazifasi yuklatilgan mansab egasi

Odatda toshko‘priklar ostida bunyod etilgan suv taqsimlash moslamasi; uning yordamida 100 tanob yerni sug‘orishga yetadigan suv taqsimlab berilgan

«Qumloq joy» degan ma’noni anglatadi; o‘rta asrlarda hamma katta shaharlarda markazlar «Registon» deb atalgan

Tarixda shaharning ilm-fan, siyosat va diniy markazi shu nom bilan atalgan

Matematika; shayboniylar davrida rivojlangan fanlardan biri

Vaqf mulklari hisob-kitobi va nazorati bilan shug‘ullanuvchi mansab egasi

Qo‘lyozma kitoblarni tayyorlash; xonlikdagi madaniy hayot darajasini belgilab bergan hunarmandchilik sohasi

Qofiyali nasr

Bosh kiyim; matosining rangi, o‘ralish usuli va bezagi erkak kishining etnik va ijtimoiy kelib chiqishi, yoshini bildirgan

Dehqonlardan olingan yer solig‘i

XVIII asrda Buyuk Britaniyada yuz bergan, ishlab chiqarishda texnikaning (mashina) keng qo‘llanila boshlanishi

Piyoda askar

• 1. Qo‘qon xonligi Viloyat hokimining asosiy yordamchisi; viloyatlar sarkorliklarga bo‘lingan, ayrim oqsoqolliklarni sarkorlar nazorat qilgan
• 2. Qo‘qon xonligi Soliq tizimidagi mansabdor; viloyatda amlokdorlar va soliq yig‘uvchi mirzolar faoliyatini nazorat qilgan, soliqning xazinaga to‘liq tushishini kuzatgan

Ayollar kavushi

Qoraqalpoq ayollarining juda mashhur bosh kiyimi

Otliq askar

Hammomning birinchi – oyoq yuviladigan, harorati o‘rta xonasi

Nomdor jangchilarning halqa-parchinli himoya aslahasi; tez qizib ketganligi bois ustidan chopon kiyilgan

Xon xonadonining boshqa a’zolari – shahzodalar shunday atalgan

Janubiy Xorazm dehqonchiligi mutlaqo sun’iy sug‘orishga asoslangan bo‘lib, shu bilan Turonning boshqa hududlaridan tubdan farq qilgan

Dehqonchilikni rivojlantirishda muhim o‘rin tutgan tizim; shayboniylar davrida yangi sug‘orish tizimlari barpo etilib, eskilari ta’mirlangan, ariqlar qazilgan

Xiva xonligining Amudaryo orqali sug‘oriladigan qismi (daryo tomoni); qumli keng sahro xonlikni Suvbo‘yi va Tog‘bo‘yiga ajratgan

Sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik olib borilgan yerlar; ulardan yilda ikki marta hosil olingan

Davlat yerlarini dunyoviy va diniy amaldorlarga tortiq etish shakllaridan biri

Uzun dastali jang boltasi

• 1. Qur’on qiroati ilmi; madrasada o‘qitilgan
• 2. Qur’oni karimni qiroat bilan o‘qish san’ati to‘g‘risidagi ilm

Qalpoq; qoraqalpoqlar qishda kiygan, katta va keng qilib tikilgan bosh kiyim. Rasmda – bolalar bosh kiyimi

Muomaladagi kumush pul; qiymati 20–21 mis tangaga teng bo‘lgan

Davlat yerlarini dunyoviy va diniy amaldorlarga tortiq etish shakllaridan biri

• 1. Shayboniylar davlati Bog‘lar va polizlarning har tanobidan undirilgan soliq
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Ashtarxoniylar davrida aholi to‘lagan soliqlardan biri

• 1. Shayboniylar davlati Tanob puli va alaf pulining ba’zan qo‘llangan yagona nomi
• 2. Qo‘qon xonligi Mevali bog‘lar va poliz ekinlaridan olingan yer solig‘i; pul hisobida undirilgan

Soliqlardan ozod qilingan imtiyozli yerlar; sayyidlar va eshonlarga berilgan, Olimxon ularni qayta tekshirgan

Aholini turli soliqlardan ozod etuvchi yorliq; amir Shohmurod uni Buxoro aholisiga bergan

Shoirning asl ismidan farqli ijodiy nomi (masalan, Umarxon – Amiriy, Jahon – Uvaysiy)

Suv taqsimotida foydalanilgan o‘lchov birliklari; tosh tegirmonning yarmiga teng bo‘lib, 10–15 tanob yerni sug‘orishga yetgan

(fors-toj.) Usti yopiq bozor, savdo rastasining baland tomi, gumbazi

Davlat yerlarini dunyoviy va diniy amaldorlarga tortiq etish shakllaridan biri

Chorsuda ikki katta ko‘cha kesishgan chorraha ustini qoplab turuvchi gumbazli bino; unda do‘kon va ustaxonalar bo‘lgan (masalan, Toqi Zargaron)

Qo‘shin ta’minoti uchun undirilgan to‘lov

Xiva xonligining Kopetdog‘ tog‘oldi yerlari

Xorazmlik erkaklar belbog‘i (rasmda «erkaklar turma belbog‘i»)

Ayollar boshiga o‘raydigan mato

• 1. Boburiylar imperiyasi Jangda o‘ng va chap tomondan dushmanning orqasiga o‘tib, o‘q otib urush boshlaydigan qo‘shin qismi (Panipat jangida qo‘llangan)
• 2. Shayboniylar davlati Jangga tinimsiz askar solib turish; Bobur uni o‘zbaklarning urushdagi ulug‘ hunari deb yozgan

Abulg‘ozixon davrida Xorazm aholisi bo‘lingan to‘rtta asosiy bo‘linma: uyg‘ur-nayman, qiyot-qo‘ng‘irot, nukus-mang‘it, qang‘li-qipchoq

Davlat bayrog‘ining saqlanishiga javobgar bo‘lgan mansab egasi

Ovqat suzuvchi va ichimlik quyuvchi

Harbiy harakatlar davrida harbiylarni turiga qarab taqsimlovchi mansabdor

Abulxayrxon 1430-yilda Xorazmni ishg‘ol qilgach qabul qilgan unvon

• 1. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Ashtarxoniylar davrida aholi to‘lagan soliqlardan biri
• 2. Qoraqalpoqlar Aholidan ruhoniylar uchun olingan soliq
• 3. Qo‘qon xonligi Hosilning 1/10 miqdorida undirilgan soliq

• 1. Shayboniylar davlati Taxt vorisi; Abdullaxon II kiritgan tartibga ko‘ra valiahdga boshqarish uchun Balx viloyati berilgan
• 2. Xiva xonligi Taxt vorisi; oliy hukmdor uni hayotlik vaqtida tayinlab qo‘ygan

• 1. Shayboniylar davlati Ekinzorlar, obod joylarni olimlar, zohidlar, taqvodorlar va diyonatchilarning maoshlari uchun ajratib berish
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Madrasa va boshqa binolar uchun ajratilgan mulk; amir Shohmurod ekinga yaroqli yerlarni sotib olib, Mir Bekoybiy madrasasiga shar’iy tarzda vaqf qilgan

Maktab va madrasalarni moliyalashtirgan mulklar

Diniy muassasalarga, ya’ni masjid, madrasa, maktabxona, xonaqoh, mozorlarga qarashli yerlar

Harbiy vazir; Buxoro amirligida harbiy kuchlarga bosh qo‘mondonlik qilgan

Qon bosimi kasalligi; Anushaxon hammomida xafaqonga uchraganlardan ortiqcha qon olinib, qon bosimi me’yorga tushirilgan

Butun musulmon olamining xalifasi deb Usmonli davlati sultoni (Mahmud II) e’tirof etilgan

• 1. Shayboniylar davlati Asarlarni yuqori saviyada ko‘chiruvchi usta
• 2. Qo‘qon xonligi Noyob kitoblarni ko‘chirgan usta; Umarxon saroyida eng yaxshi xattotlar to‘plangan

• 1. Shayboniylar davlati Asosiy yer solig‘i (temuriylar zamonidagi kabi)
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Ashtarxoniylar davrida aholi to‘lagan soliqlardan biri
• 3. Qo‘qon xonligi Yer solig‘i; donli ekinlar va paxta hosili yig‘ib olingach, tovar shaklida hosilning 1/3 va 1/5 miqdorida undirilgan

Fiqh olimi lavozimi

Davlat tepasida turgan oliy hukmdor; xonlikka nomzod oq kigizga solib ko‘tarish orqali taxtga o‘tqazilgan

Muhammad Rahimxon I tuzgan 2000 harbiydan iborat muntazam qo‘shin; tinchlik davrida xon va uning oilasini qo‘riqlagan

• 1. Shayboniylar davlati Darvishlarga mo‘ljallangan inshoot («darvishlar xonaqolari»); Abdullaxon II Buxoroda bunday binolarni qurdirgan
• 2. Darveshlar va musofirlar tunab qolishi mumkin bo‘lgan bino; Chor Minor o‘z davrida xonaqoh vazifasini ham bajargan

Girih shaklli mayda yog‘och parchalaridan terib ishlash uslubi

Sharqiy Turkistondagi qo‘qonlik savdogarlarni nazorat qiladigan Qo‘qonning rasmiy vakili (mansab); u savdogarlar faoliyati, haq-huquqlari va muomaladagi Qo‘qon tanga-pullarini nazorat qilgan

Koshg‘arda ochilgan Qo‘qonning rasmiy vakolati

Yerga nisbatan xususiy egalik; Yevropada qaror topgan, Turkistonda esa yer davlat mulki bo‘lib qolavergan

Xonning maxsus yorlig‘i bilan harbiylarga berilgan yerlar

IX asrda Xuroson va O‘rta Osiyoda paydo bo‘lgan tariqat; xo‘jagon sulolasi asoschisi Maxdumi A’zam shu tariqatga mansub bo‘lgan

Sharqiy Turkistonning ruhoniy nasabli hokimlari; XVIII asr boshida ming urug‘i Farg‘onada hokimiyatni ularning qo‘lidan tortib olgan

Oliy hukmdor bilan shahzodalar o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatilgan tartiblar asosida yo‘lga qo‘yuvchi amaldor

Xivada harbiy kuchlarga bosh qo‘mondonlik qilgan mansabdor

Yorliq (hujjat); 1743-yilda Mamanbiy rus hukumatidan qoraqalpoqlarning Rossiyaga qo‘shilganliklari haqidagi yorliqnomani olgan

Faqat shaharlarda va katta qishloqlarda faoliyat yuritgan maktab

• 1. Shayboniylar davlati Har bir musulmon o‘z daromadining 1/40 qismini to‘lashi lozim bo‘lgan soliq; ko‘chmanchi va yarimko‘chmanchi aholi uni tovar bilan (40 ta qo‘ydan bir qo‘y) to‘lagan
• 2. Buxoro xonligi (ashtarxoniylar) Ashtarxoniylar davrida aholi to‘lagan soliqlardan biri
• 3. Xiva xonligi Soliq; qo‘ng‘irotlar Sirdaryo bo‘yidagi qozoq hududlaridan zakot olishni davom ettirgan
• 4. Qoraqalpoqlar Chorvadorlardan olingan soliq
• 5. Qo‘qon xonligi Har bir musulmon mol-mulkining 1/40 (2,5%) miqdorida to‘lagan soliq

Hujjatlarda tilga olingan davlat yerlari shakli («bekor yer», «bo‘z yerlar» kabi); qo‘riq yerlarni o‘zlashtirish va obodonlashtirish hisobiga to‘ldirilgan

Meros huquqi asosida davlatga o‘tgan yerlar: vafot etgan shaxsning vorisi bo‘lmasa, yeri xalifa yoki uning noibi – sulton, amir, xonga o‘tgan

Tanga zarb etiladigan joy; asosiy zarbxona Buxoroda bo‘lib, Balx, Samarqand va Toshkentda ham tanga zarb etilgan

To‘pga o‘xshash qurol

Qoraqalpoqlar qaram bo‘lib qolgan Kichik juz qozoq xonligiga to‘lashga majbur bo‘lgan to‘lov

Jun gazlama, sholcha hamda gilam to‘qish uchun oddiy moslama

Qoraqalpoqlarning har qanday sharoitga mos keladigan va eng yaxshi ko‘rgan uyi; mahalliy aholi uni «qora uy» deb atagan

Mulkiy munosabatlar, nikoh-oila va jinoyat-jazo masalalari hamda sud ishlarini yuritish tartibini belgilagan qoidalar

Ayollar ko‘ylaklari uchun ishlatiladigan katak-katak gazlama

• 1. Shayboniylar davlati Jamiyat hayotida intizom va tartibni shariat qonunlari bo‘yicha saqlab turishga harakat qilgan diniy lavozim egasi
• 2. Qo‘qon xonligi Markaziy boshqaruv tizimidagi eng oliy diniy mansab

Jun, gazlama va movutdan tayyorlangan erkaklar kiyimi

• 1. Eron (safaviylar) Eroniylar e’tiqod qilgan mazhab; Boburning shia mazhabidagi eroniylar bilan ish tutishi mahalliy aholida norozilik uyg‘otgan
• 2. Eron (safaviylar) Islomning bir yo‘nalishi; shayboniylarning asosiy raqibi – safaviylar davlati shu yo‘nalishga e’tiqod qilgan

• 1. Shayboniylar davlati Xorijlik elchilarni qabul qilishga mutasaddi amaldor
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Elchilar qabulini uyushtiruvchi mansabdor
• 3. Qo‘qon xonligi Chet mamlakatlardan kelgan elchilarni kutib olish, joylashtirish va ularning xonlikdagi faoliyatiga javobgar mansabdor

Xorazmlik ayollar kiyimi; rasmda paranji bilan birga ko‘rsatilgan

So‘z ustasi; qoraqalpoqlar chechanlarni sevgan

Sun’iy sug‘orishga asoslangan xo‘jalikda keng tarqalgan inshoot; uchta asosiy qismi – suv idishlari o‘rnatilgan g‘ildirak, gorizontal o‘q va charxlar

• 1. Xiva xonligi Xorazmliklar kiygan ustki kiyim; rasmda olacha matodan tikilgan, jiyakli chopon ko‘rsatilgan
• 2. Qoraqalpoqlar Qoraqalpoqlarda keng tarqalgan kiyim; turli usullarda tikilgan, qavilgan chopon ham ishlatilgan, bayramda yaltiroq gazlamadan tikilgani kiyilgan

Islom dinining asosiy qoidalari bayon etilgan kitob

• 1. Shayboniylar davlati Ikkita katta yo‘l (ko‘cha) kesishgan chorraha
• 2. Buxoro amirligi (mang‘itlar) Fors tilidan «to‘rtta yo‘l» deb tarjima qilinadi; Samarqand (Registon) chorrahasida joylashgan, amir Shohmurod bunyod ettirgan usti berk bozor-tim, o‘sha davrda Toqi musaddas deb nom berilgan

Qorako‘l terisidan tikilgan maxsus telpak